We hebben 271 gasten online

Periodekatern MeMo VWO H 9 In Flanders Fields

Gepost in Periodekaternen

Periodekatern MeMO VWO H 9 In Flanders Fields

tijdvak 9

Tijd van de wereldoorlogen

MeMo geschiedenis van de Tweede fase

Hoofdstuk 9 In Flanders Fields

Kenmerkende Aspecten

· Het voeren van twee wereldoorlogen (Eerste Wereldoorlog)

· De crisis van het wereldkapitalisme

· Het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme

9.1 De wereld in oorlog

Intro

De fronten in de Eerste Wereldoorlog stonden voor veel soldaten gelijk aan de hel. In deze hel stond geen boom meer overeind, waren de huizen vernietigd en lagen overal lijken van gesneuvelde soldaten. Een oorlog die de eerste totale oorlog werd en waarbij miljoenen mensen, soldaten en burgers het leven verloren.

Waar gaat het over?

Jarenlange spanningen tussen landen aan het begin van de 20e eeuw kwamen tot uitbarsting in de Eerste

Wereldoorlog. Vier oorlogsjaren die de kaart van Europa volledig zou veranderen, de kiem in zich droeg van de Tweede Wereldoorlog en het aan de macht komen van twee dictators Hitler en Stalin die samen miljoenen mensen de dood in hebben gejaagd.

9.1.1 Waarom ontstond de Eerste Wereldoorlog?

Het machtsevenwicht van het Europa van 1815 werd met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog op 1 augustus 1914 voorgoed door elkaar geschud. Veel deelnemende landen zagen in de oorlog een goede gelegenheid om hun grondgebied en macht uit te breiden. De oorlog zou kort, beperkt en beslissend zijn. Zelden had men er zo naast gezeten. Het werd een slopende Wereldoorlog, waarin moderne wapens als mitrailleurs, gifgas, tanks en vlammenwerpers voor het eerst werden ingezet. Dat leidde tot de dood van 10 miljoen soldaten en vijf miljoen burgers en tot miljoenen mensen die voor het leven getekend waren.

Een plaats in de zon

duitse keizer

Willem II werd in 1888 keizer van Duitsland en streefde erna Duitsland meer aanzien te geven in de wereld. Duitsland moest een ‘Platz an der Sonne’ krijgen. Dat leidde natuurlijk tot een agressieve buitenlandse politiek. De moderne oorlogsindustrie draaide op volle toeren en de keizer investeerde in een goed getraind leger.

Militarisme, was overigens niet alleen typisch Duits. Oorlog werd beschouwd als een normaal middel om conflicten op te lossen. Daarbij waren Bondgenoten wellicht van doorslaggevende betekenis. Zo waren er twee bondgenootschappen ontstaan: de Triple Entente Engeland, Frankrijk en Rusland) en de Triple Alliantie (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië).

Een conflict tussen twee landen kon nu makkelijk uitgroeien tot een grote Europese oorlog. Naast het militarisme, modern imperialisme en de bondgenootschappen speelde ook het nationalisme een rol in het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog.

triple entente alliantie

Moord in Sarajevo.

Op zondag 28 juni 1914 brachten de kroonprins van Oostentijk-Hongarije en zijn vrouw een bezoek aan Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië. Bosnië was sinds 1908 geannexeerd door Oostenrijk-Hongarije. Veel inwoners van Bosnië wilden echter de onafhankelijkheid, net als andere volken binnen de Donaumonarchie. Tijdens de rondrit dor de stad was al een mislukte aanslag gepleegd. Toch lukte het Gavrilo Princip het kroonprinselijk paar later die dag te vermoorden. Oostenrijk-Hongarije legde de verantwoordelijkheid van de moord direct bij Servië en stelde een ultimatum. Servië steunde namelijk de nationalistische beweging Zwarte Hand, waar Princip lid van was. Het ultimatum was feitelijk een oorlogsverklaring. De Duitse keizer Willem II steunde Oostenrijk-Hongarije, hoewel hij wist dat Rusland Servië bij een oorlog zou steunen. Door de bondgenootschappen betekende dit direct een Europese oorlog.

9.1.2 Hoe verliep de ‘ Grote Oorlog’?

De oorlog begon met de Duitse oorlogsverklaring aan Rusland. Tot directe oorlogshandelingen kwam het nog niet. Dat gebeurde op 4 augustus 1914, toen Duitsland België binnenviel met behulp van het Von Schlieffenplan. Doel ervan was om zo snel mogelijk Frankrijk te verslaan en een Tweefrontenoorlog te voorkomen. De Belgische neutraliteit werd hiermee geschonden. Dat moest binnen 6 weken zijn want zoveel weken had het Russische leger nodig om op sterkte te zijn. Het Von Schlieffenplan mislukte omdat de oorlog in het Westen uitliep op een loopgravenoorlog. Daarnaast mobiliseerde het Russische leger veel sneller dan gedacht. De Nederlandse neutraliteit werd niet geschonden. Veel Belgen zochten als vluchteling hun heil in Nederland.

Loopgravenoorlog

De ‘frischer und fröliger Krieg’ liep dus uit op een loopgravenoorlog welke jaren zou gaan duren. Het leven in de loopgraven was vreselijk. Soms vielen voor enkele meters terreinwinst duizenden doden. Dat kwam omdat de manier van oorlogvoeren nog ouderwets was en de gebruikte wapens juist modern. De Duitsers zetten voor het eerst gifgas in, in het voorjaar van 1915.

Toch probeerden de Centralen ( Duitsland. Oostenrijk-Hongarije, Turkse Rijk en bondgenoten) als ook de Geallieerden( Groot-Brittannië, Frankrijk, Rusland, Italië en bondgenoten) steeds opnieuw een doorbraak te forceren. De Duitsers begonnen in februari de slag bij Verdun, waarbij in 6 maanden ruim 700.000 doden vielen. De Engelsen begonnen in juli 1916 de Slag aan de Somme. Deze koste op de eerste dag al bijna 60.000 Engelse soldaten het leven. Bij de hele slag vielen ruim één miljoen doden.

De ‘Grote Oorlog’ wordt een wereldoorlog

De VS onder president Wilson voerde een politiek van Isolationisme: De VS bemoeide zich zo min mogelijk met het buitenland, met name Europa. De druk nam echter toe toen de Duitsers het schip Lusitania hadden getorpedeerd. Op dit Engelse schip waren echter veel Amerikanen aan boord. De doorslag gaf echter de onbeperkte duikbotenoorlog die Duitsland afkondigde in 1917. Samen methet zogenaamde Zimmerman telegram leidde dit tot deelname van de VS aan de oorlog in Europa. In het Zimmerman telegram beloofde de Duitse minister Zimmerman aan Mexico financiële steun, en grondgebied van de VS, als Mexico een bondgenootschap met Duitsland zou sluiten. Dit geheime telegram lekt uit en de VS verklaarden Duitsland de oorlog.

Om de tweefrontenoorlog te beëindigen besloot Duitsland, Lenin die in ballingschap in Zwitserland leefde, toestemming te geven, naar Rusland te reizen. Nadat Lenin c.s tijdens de Oktoberrevolutie erin was geslaagd de macht over te nemen, wilden de communisten zo snel mogelijk een einde maken aan de oorlog. In maart 1918 werd door Duitsland en Rusland de vrede van Brest-Litowsk gesloten waarbij Rusland grote stukken land afstond aan Duitsland. Duitsland kon zich toen alleen gaan bezighouden met de strijd aan het Westfront. Door de deelname van de VS, keerden de krijgskansen en op 11 november 1918 werd er een wapenstilstand gesloten. In Duitsland was een revolutie uitgebroken en de Duitse keizer zocht zijn toevlucht in Nederland.

slachtoffers

9.1.3 wat waren de gevolgen van de ‘Grote Oorlog’?

Op 28 juni 1919 werd het verdrag van Versailles gesloten en Duitsland als enige schuldige gebrandmerkt en dat leidde tot de volgende besluiten:

· Duitsland moest als schadevergoeding 132 miljard mark betalen.

· Duitsland mocht nog maar een leger hebben van 100.000 man’

· Het Rijnland moest worden gedemilitariseerd.

· Duitsland moest een aantal gebieden afstaan:waaronder Sleeswijk-Holstein, Elzas-Lotharingen, Poolse Corridor, Silezië.

· Het kreeg als enige de schuld van de oorlog.Duitsland kreeg het verdrag gewoon opgelegd en zagen het dus als een dictaat.

President Wilson wilde , om de vrede te bewaren , een organisatie oprichten de Volkenbond. Die zou daar echter niet in slagen.

Roerige jaren twintig

De materiële schade na de Eerste Wereldoorlog was enorm, 600 miljard dollar. Frankrijk en Engeland moesten de oorlogsleningen aan de VS afbetalen en Duitsland moest de herstelbetalingen betalen aan de overwinnaars van de oorlog. Toen in 1923 Duitsland niet langer betaalde bezette Frankrijk en België het Duitse Ruhrgebied, een van de belangrijkste Duitse industriegebieden. Duitsland was woedend en betaalde de stakers. Het gevolg was een hyperinflatie. De oplossing werd uiteindelijk gevonden door het zogenaamde Dawesplan. Hiermee verstrekte de VS leningen aan Duitsland. Daardoor kwam de economische kringloop weer op gang.

In de VS nam de arbeidsproductiviteit in de groeiende industrie toe. Er werd overgestapt op massaproductie en de producten werden goedkoper. De welvaart steeg. Nieuwe massamedia als radio en film ontstonden en er ontwikkelde zich een nieuwe levensstijl. Men sprak over de ‘roaring twenties’., de roerige jaren twintig.

Slot

Nationalisme, modern imperialisme, militarisme en bondgenootschappen speelden een belangrijke rol bij het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog. Miljoenen mensen vonden de dood in een oorlog die uiteindelijk tot de Duitse nederlaag zou leiden. Het Verdrag van Versailles werd ervaren als een dictaat en zou uiteindelijk leidden tot de Tweede Wereldoorlog.

9.2 Communistisch Rusland

Intro

Stalin wordt naar aanleiding van zijn 70e verjaardag bejubeld in de Pravda. Dat is verbazingwekkend omdat hij miljoenen mensen heeft laten vermoorden.

Waar gaat het over?

Het gaat over het communisme in Rusland. Daar neemt Stalin een bijzondere plaats bij in. Hij maakte van Rusland een Industriële staat. Maar hoe deed hij dat?

9.2.1 Waarom brak er een revolutie in Rusland uit?

De Romanovs hadden sinds 1613 de absolute macht in Rusland. Rusland volgde niet de democratische ontwikkelingen in Europa. 80% van de bevolking was boer en er was veel armoede. Dat kwam onder andere omdat de grond niet veel opbracht en de landbouw verouderd was. Een groot gedeelte van de opbrengst moest bovendien worden afgestaan aan de adel, van wie de grond was. De onvrede onder de bevolking groeide.

Op zondag 9 januari 1905 leidde dit tot een opstand. De opstand zou de geschiedenis ingaan als de ‘Bloedige Zondag’. Ordetroepen openden namelijk in St.Petersburg het vuur op vreedzaam betogende mensen. Nu ontstond er een golf van stakingen, boerenopstanden en muiterijen. Uiteindelijk gaf Nicolaas II toe en stelde een parlement, de Doema in. Alleen had dit geen beslissende bevoegdheden maar was alleen adviesgevend. De problemen van Rusland werden nog verergerd door de Eerste Wereldoorlog. De duizenden soldaten die sneuvelden en de honger onder de bevolking leidde tot nieuwe protesten.

In februari 1917 leidde dat tot de februari revolutie waarbij de tsaar zijn macht verloor. Er kwam een nieuw bestuur in Rusland, de Voorlopige regering onder leiding van Kerenski, waarin allerlei partijen vertegenwoordigd waren. Daarnaast werden door arbeiders en soldaten in veel steden zogenaamde Sovjets opgericht.

De Oktoberrevolutie

leninLenin, die met behulp van de Duitsers terug was gekeerd in Rusland, wilde verder gaan en Rusland gaan besturen volgens de ideeën van Karl Marx ( Bolsjewieken). Lenin probeerde mensen te vinden die de communistische Ideologie mee wilden uitdragen. Lenins ideaal was voor Rusland in 1917 echter nog lang niet mogelijk. Lenin zag in dat er voor een arbeidersrevolutie te weinig arbeiders waren. Een klein groepje mensen zou daarom tot de tijd gekomen was de macht in handen moeten nemen. Geen dictatuur van de arbeiders, maar een dictatuur van de partij.

ostfront

Op 25 oktober was het moment daar dat de Bolsjewieken d.m.v. een revolutie de macht over namen van de Voorlopige Regering. Binnen 3 dagen maakte Lenin een nieuwe Russische regering bekend: de Raad van Volkscommissarissen. Maar toen het nieuwe bewind verkiezingen liet houden bleek slechts een kwart van de stemmen de bolsjewieken te steunen. Lenin wilde zijn macht niet opgeven en verjoeg de democratisch gekozen volksvertegenwoordigers. Er ontstond nu een burgeroorlog tussen de ‘roden’(Bolsjewieken) en de ‘witten’( alle tegenstanders van de bolsjewieken). Door het leger onder leiding van Leo Trotzki wonnen uiteindelijk de Roden de Burgeroorlog.

9.2.2 Hoe regeerde Stalin over Rusland?

De bolsjewieken noemden zich voortaan communisten en Moskou werd de nieuwe hoofdstad. Er was een communistische dictatuur ontstaan. De economische situatie was echter zo slecht na de Eerste Wereldoorlog en de daarop volgende Burgeroorlog dat Lenin een stap terug moest doen en de Nieuwe Economische Politiek invoerde ( NEP). In feite werd het kapitalisme gedeeltelijk weer ingevoerd. Boeren kregen nu de vrijheid om hun producten te verkopen, handel werd weer toegestaan en ook privébezit. De economie herstelde zich. Met de dood van Lenin in 1924 ontstond er een machtsstrijd tussen Trotzki en Stalin die uiteindelijk door Stalin in 1928 werd gewonnen.

Economische hervormingen

Stalin wilde van de Sovjet-Unie een machtig land maken dat de kapitalistische landen zou inhalen. Daarvoor moest in vijfjaarplannen de industrie worden opgebouwd. De zware industrie had daarbij prioriteit zoals machinefabrieken, hoogovens en scheepswerven. De Propagandamachine werd ervoor ingeschakeld waarbij als voorbeeld Alexei Stachanov gold. Deze zou vier keer de productie van steenkool hebben behaald.

Een belangrijke rol speelde ook de hervorming van de landbouw. De productie moest daar worden verhoogd om zo de fabrieksarbeiders te voeden en door middel van export leidde tot opbrengsten, waarmee de industrie kon worden gefinancierd. Stalin besloot daarom tot Collectivisatie van de landbouw. Zelfstandige boeren werden samengevoegd tot grote staatslandbouwbedrijven (Kolchozen). Daarnaast ontstonden er ook Sovchozen, nieuwe staatsbedrijven waar de boeren geen eigen stukje grond hadden.Veel boeren waren woedend en wilden niet meewerken. Ze werden door Stalin Koelakken genoemd en moesten worden uitgeschakeld. De collectivisatie werd een mislukking, de productie was te laag en er braken verschillende hongersnoden uit. Alleen al in de Oekraïne kwamen vijf miljoen mensen om.

De rode tsaar

Stalin wordt ook wel de Rode Tsaar genoemd. Hij dulde geen enkele tegenspraak en regeerde als een echte dictator. De geheime politie was gevreesd. Stalin liet tijdens showprocessen vermeende tegenstanders veroordelen en executeren. Vaak ook werden de verdachten veroordeeld tot een levenslange opsluiting in strafkampen in Siberië, in de Goelag-Archipel. Vaak ook zonder enige vorm van proces.

Partijleden werden ook niet gespaard. Ook het leger ontkwam niet aan de terreur van Stalin. Hij liet bijna het hele officierskorps ombrengen. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog ontbrak het Stalin dan ook aan voldoende Kaderpersoneel. Er was een totalitaire samenleving ontstaan, stalinisme genoemd. Geen wonder dat Stalin ook aan persoonsverheerlijking deed.

Slot

In Rusland was een bolsjewistische revolutie ontstaan, en na een Burgeroorlog een communistische staat. Eerst door Lenin en daarna, na een machtsstrijd tussen Trotzky en Stalin, was het Stalin die Rusland met hard dictatorschap, via collectivisatie van de landbouw , omvormde tot een industriële staat met behulp van vijfjarenplannen. De doelstellingen werden niet gehaald en er kwam hongersnood voor. Stalin had een totalitaire samenleving geschapen en liet zichzelf bejubelen als vadertje Rusland.

9.3 Crisis!

Intro

Op 30 januari 1933 werd Adolf Hitler Rijkskanselier van Duitsland. De gevolgen van het einde van de Republiek van Weimar zou na meer dan 12 jaar uitmonden in opnieuw een nederlaag voor Duitsland.

Waar gaat het over?

De gevolgen van de machtsovername van Adolf Hitler waren voor Duitsland zeer groot. We houden ons bezig met de manier waarop Hitler zijn dictatuur vestigde.

9.3.1 Hoe werd de economische crisis aangepakt?

De bomen leken in de jaren twintig tot in de hemel te groeien. Er werd gespeculeerd op de aandelenbeurzen en mensen kochten alsmaar nieuwe producten. Alleen werd veel betaald met geleend geld. De Amerikaanse economie was daardoor erg kwetsbaar. Tevens was er sprake van overproductie in de landbouw. Nu Europa weer zelf kon produceren konden Amerikaanse producten niet meer worden afgezet in Europa en daalden de prijzen. Veel boeren kwamen daardoor in financiële problemen.

Beurskrach

beursval wall street

Op zwarte donderdag 24 oktober 1929 stortte de beurs van Wall Street in. En dat werd de dagen daarna voortgezet. Er was sprake van grote paniek. De gevolgen van de beurskrach waren enorm. Grote banken gingen failliet, fabrieken ontsloegen arbeiders, de lonen werden gehalveerd en een op de vier Amerikanen verloor zijn baan. Er was sprake van een economische crisis. Deze crisis werd in Europa geïmporteerd doordat de Amerikaanse banken hun geld dat ze aan Europa hadden geleend nu opeisten. Dit had meteen gevolgen voor de Duitse economie en uiteindelijk voor alle landen. De economische crisis werd een wereldcrisis.

New Deal

President Hoover wilde niet ingrijpen in de economie. De crisis zou zichzelf wel oplossen. Dat gebeurde niet en het aantal werkelozen steeg tussen 1929 en 1933 van een kleine half miljoen naar dertien miljoen. De democratische presidentskandidaat F.D. Roosevelt wilde wel actief ingrijpen. Na zijn verkiezing tot president bracht hij dat ook in praktijk. Hij noemde zijn voorstellen de New Deal. Met zijn zogenaamde letterwetten, de ABC wetten, kwamen er werkgelegenheidsprojecten en nam hij maatregelen die de productie beperkten en de koopkracht verbeterden. Een daling van de waarde van de dollar nam hij voor lief.

memo hfst 3 afb 6

Voorbeelden van de letterwetten: De TVA Tennesy Vallay Autority, de AAA, Agricultural Adjustmand Act, en de NRA National Recovery Administration.

Colijn.

Ook Nederland werd getroffen door de crisis en honderdduizenden mensen verloren hun baan. De regering Colijn deed in feite weinig meer dan bezuinigen op bijvoorbeeld de ambtenarensalarissen. Omdat Colijn vasthield aan de Gouden Standaard werd de Nederlandse export te duur in vergelijking met andere landen. Te laat besloot hij de Gouden Standaard los te laten.

9.3.2 Hoe kwam Hitler aan de macht?

Met het aan de macht komen van Hitler kwam er een einde aan een periode in de Duitse geschiedenis, die in 1918 begon onder de naam Republiek van Weimar. De nieuwe regering was vanaf het begin niet populair bij de bevolking. Ze kreeg de schuld van het ondertekenen van het Verdrag van Versailles. Toen ook nog de economische problemen zich opstapelden werd de roep om een sterke leider groter. Adolf Hitler beloofde een einde te maken aan de grote werkloosheid en het verdrag van Versailles. Het aantal zetels van de NSDAP in de Rijksdag nam spectaculair toe van 3% in 1928 naar 37% in 1932.

Nationaalsocialisme

Het nationaalsocialisme was in eerste instantie een protest tegen bijna alles en iedereen. Het was antidemocratisch, antiliberaal, antiparlementair, antiklerikaal,anticommunistisch, antikapitalistisch, enz. Het was de ideologie van de NSDAP. Ze werden nazi’s genoemd. Het individuele belang was ondergeschikt aan het algemeen belang. Het nationaalsocialisme volgde het voorbeeld van het Fascisme in Italië. Maar Hitler voegde er een element aan toe. Het racisme. Hitler beschouwde het Arische ras superieur aan alle andere rassen. Het Joodse volk moest van de aardbodem verdwijnen.

Rijksdagbrand

Op 27 februari 1933 ging het Rijksdaggebouw in vlammen op. De Nederlander Marinus van der Lubbe werd als aanstichter gebrandmerkt en veroordeeld. Algemeen wordt aangenomen dat de nazi’s er zelf de hand in hebben gehad. De nazi’s gebruikten de brand om de communisten de schuld te geven. Alle communistische parlementsleden werden gearresteerd, de noodtoestand werd uitgeroepen en de grondwet buiten werking gesteld. Er kwamen nieuwe verkiezingen op 5 maart 1933 die niet de verwachte absolute meerderheid voor de NSDAP opleverde maar 44%.

Hitler diende een Machtigingswet in bij het parlement. Als die werd aangenomen zou Hitler vier jaar lang onbeperkte macht hebben om Duitsland te regeren. Door regelrechte terreur en intimidatie en toezeggingen aan andere partijen werd de wet aangenomen. Duitsland was een dictatuur geworden.

Hoe zag het leven in het Derde Rijk eruit?

Op politiek, sociaal en economisch gebied beheersten de nazi’s Duitsland.

· Politieke partijen werden verboden, behalve de NSDAP

· Vakbonden werden verboden, het Duitse Arbeitsfront kwam er voor in de plaats.

· Rechters moesten de eed afleggen op Adolf Hitler.

· Tegenstanders werden in concentratiekampen opgesloten. Dachau en Sachsenhausen waren de eerste.

Binnen de eigen partij trad Hitler ook op tegen diegenen die te veel macht hadden gekregen. De bruinhemden van de SA waren, onder leiding van Ernst Röhm, als partijleger te machtig geworden. In de zogenaamde ‘Nacht van de Lange Messen’, op 30 juni 1934, werd de top van de SA door de SS vermoord.

Toen van Hindenburg in 1934 overleed, werd Hitler ook Rijkspresident en liet zich voortaan Füher noemen.

Door de investeringen werden veel werkelozen aan een baan geholpen. Die investeringen betroffen vooral de aanleg van autowegen, de wapenproductie en het opbouwen van het leger. Dit alles ging tegen het verdrag van Versailles in. Daar kwam nog bij dat Hitler veel schulden maakte. Maar de Duitse bevolking vond Hitler daadkrachtig.

Denken als de nazi’s

Om de nazificatie te bevorderen kwam er onder Joseph Goebbels een ministerie van propaganda. Dit ministerie zette alle mogelijke propagandamiddelen in. Kunstenaars moesten lid worden van de Kultuurkamer en Goebbels maakte uit wat ‘ontaarde kunst’ was. Het onderwijs moest het gedachtegoed van de nazi’s uitdragen. De jeugd werd geïndoctrineerd. De jongens werden daartoe lid van de Hitlerjugend en klaargestoomd voor de militaire dienst en de meisjes van de Bund Deutscher Mädel en werden voorbereid op hun taak als moeder.

Van groot belang was dat de mensen verbondenheid met elkaar toonden. De NSDAP organiseerde partijdagen in Neurenberg waar honderdduizenden bij aanwezig waren. Ze waren vooral bedoeld om de mensen te imponeren.

partijdag neurenburg

Hitler noemde zijn Duitsland het Derde Rijk. Het moest in grootsheid het eerste (het Heilige Roomse Rijk in de Middeleeuwen) en het tweede (het keizerrijk van 1870) overtreffen. Dat kon alleen als Duitsland zich klaarmaakte voor een oorlog. Daarmee kwam een einde aan het interbellum, de periode tussen de Eerste - en de Tweede Wereldoorlog.

Slot

De slechte economische situatie, als gevolg van de beurkrach van 1929 in New York, zorgde ervoor dat veel mensen Hitler steunden om hun problemen op te lossen. Op democratische manier wist hij het kanselierschap te verwerven. Met terreur en propaganda vestigde hij vervolgens een dictatuur. Alles en iedereen was ondergeschikt aan de idealen van het nationaalsocialisme.

Epiloog

In het begin van de twintigste eeuw zijn miljoenen mensen om het leven gekomen in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. De dictators Stalin en Hitler zouden als dictators miljoenen opofferen voor hun ideologieën.

Zie voor Hoofdstuk 10 Van Blitzkrieg tot Hiroshima Periodekatern MeMo VWO H 10 Van Blitzkrieg tot Hiroshima