We hebben 185 gasten online

Periodekatern MeMo VWO H 10 Van Blitzkrieg tot Hiroshima

Gepost in Periodekaternen

Periodekatern MeMo VWO H 10 Van Blitzkrieg tot Hiroshima

tijdvak 9

Tijd van de wereldoorlogen

MeMo Geschiedenis van de Tweede fase

Hoofdstuk 10 Van Blitzkrieg tot Hiroshima

Kenmerkende aspecten

· Verwoestingen op een niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.

· De Duitse bezetting van Nederland.

· Rascisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden.

10.1 Een nieuwe oorlog dient zich aan

Intro

monument vermoorde joden

De discussie over het Holocaustmonument in Berlijn zorgde voor een debat over het omgaan met het naziverleden in Duitsland. Tijdens het nazibewind werd een vernietigende wereldoorlog gevoerd, waarbij miljoenen soldaten en burgers overal ter wereld in bijna 6 jaar tijd om het leven kwamen. Verder leidde deze oorlog tot de bezetting van een groot deel van Europa en het uitroeien van zes miljoen joden. Met name deze nazimisdaad laat tot op de dag van vandaag haar sporen na.

Waar gaat het over?

In 1933 had Hitler de macht gegrepen in Duitsland en wilde deze verder uitbreiden, ten koste van de buurlanden. Het verdrag van Versailles moest worden gewroken. Niet goedschiks dan kwaadschiks, met geweld dus.In dit hoofdstuk kijken we naar de periode die aan de Tweede Wereldoorlog voorafging.

10.1.1 Hoe zette Hitler het verdrag van Versailles buiten spel?

Hitler wilde zo snel mogelijk van het verdrag af. Zijn doel was herstel en zelfs uitbreiding van de vroegere grenzen van het keizerrijk. In de jaren dertig van de twintigste eeuw nam de spanning tussen verschillende landen toe. De opeenvolgende acties van Hitler waren:

1) Opzeggen lidmaatschap van de Volkenbond.

2) Bij plesbeciet keurde de overgrote meerderheid van het Saarland, de terugkeer goed bij Duitsland.

3) Maart 1935 invoeren militaire dienstplicht.

4) Duitse troepen trekken het gedemilitariseerde Rijnland binnen.

5) In 1936 sloot Hitler met Mussolini de As Rome –Berlijn.Spaanse burgeroorlog. Tussen 1936 en 1940 streden nationalisten onder leiding van generaal Franco tegen de links, democratisch gekozen Spaans regering. Redenen voor Franco waren:

· De regering had te veel zelfstandigheid gegeven aan de regio’s Baskenland en Catalonië

.· De regering had landbouwgrond onteigend ten koste van de grootgrondbezitters.

· De macht van de kerk werd beperkt door geestelijke orden onder controle van de regering en te stellen en hun bezit aan te pakken.

· Er werd flink bezuinigd op het leger. Hitler en Mussolini steunden Franco. Hitler liet zijn Luftwaffe oefenen, Bekend werd het bombardement op Guernica, door Picasso werd daarvan een beroemd schilderij geschlderd. De linkse democratisch gekozen regering werd gesteund door de Sovjet-Unie en de Internationale Brigades.De Nationalisten wonnen de burgeroorlog. Spanje werd onder Franco een dictatuur tot 1975 toen deze overleed.

Anschluss

Hitler probeerde eerst via onderhandelingen en politieke druk Duitsland te vergroten. Hij wilde de Duitse grenzen verschuiven, zodat Duitssprekende minderheden in de buurlanden aan zijn rijk toegevoegd werden. Oostenrijk werd tijdens de vredesconferentie van Versailles doelbewust niet bij Duitsland gevoegd. Hitler zette dit land nu onder druk. Het lukte hem en de Oostenrijkse nazi Seyss-Inquart werd kanselier van Oostenrijk. Op 12 maart 1938 trok het Duitse leger Oostenrijk binnen, tot groot enthousiasme van het volk. Na een referendum op 10 april 1938 keurde 99% van de beide volken de Anschluss goed. Engeland en Frankrijk deden niets. Dat leidde tot de kwestie Sudetenland.

10.1.2 Wat waren de gevolgen van de appeasment-politiek?

memo hfst 7 afb 9

In Sudetenland woonden veel Duitssprekenden. Door het verdrag van Versailles was het bij de nieuwe staat Tsjecho-Slowakije gekomen. Hitler eiste nu Sudetenland op. De Britse eerste minister Chamberlain besloot met Hitler te gaan praten maar tevergeefs. Hij probeerde samen met president Daladier van Frankrijk, Tsjechoslowakije over te halen op de eisen van Hitler in te gaan. Mussolini , Hitler, Chamberlain en Daladier kwamen uiteindelijk 29 september 1938 te München bijeen, zonder Tsjechoslowakije. Op deze conferentie van München werd besloten dat Hitler Sudetenland mocht hebben. Na aankomst in Engeland verklaarde Chamberlain: ‘Ik geloof, we hebben vrede in onze dagen’.

Al in maart 1939 bezette Duitsland heel Tsjechoslowakije. De Appeasment-politiek had gefaald. Polen zou het volgende slachtoffer worden.

Het non-agressiepact.

memo hfst 7 afb 12

Geheime clausule waarin Nazi –Duitsland en Sovjet – Rusland Polen onder elkaar verdelen

Hitler moest eerst iets regelen met de Sovjet-Unie om een twee frontenoorlog te voorkomen. Tot verbijstering van de wereld sloot fascistisch Duitsland een Non-agressiepact met de communistische Sovjet-Unie, ook wel von Ribbentrop-Molotov pact genoemd. Daarbij kwam dat de beide landen in het geheim afspraken maakten over de deling van Polen. Zowel Duitsland als de Sovjet-Unie hadden zo hun eigen redenen om dit verdrag te sluiten.

Slot

Met het aan de macht komen van Hitler ontstonden er spanningen. Bestaande grenzen en verdragen werden door hem genegeerd. Het verdrag van Versailles beschouwde hij als een vodje papier. Engeland en Frankrijk legden hem geen strobreed in de weg. Stalin, geheel uit eigenbelang, sloot met Hitler een niet-aanvalsverdrag. Dat zou echter uitstel van executie zijn. Hitler had nu vrij spel in het westen.

10.2 De Tweede Wereldoorlog

Door de aanval op Polen op 1 september 1939 was de Tweede Wereldoorlog een feit. Het westen van Polen werd snel veroverd. Het oosten was zoals afgesproken voor de Sovjet-Unie, die 14 dagen daarna Polen bezetten.

Waar gaat het over?

De diverse fasen van de Tweede Wereldoorlog worden met behulp van gestelde vragen aan de orde gesteld.

10.2.1 Hoe verliep de Tweede Wereldoorlog?

Engeland en Frankrijk verklaarden vrijwel meteen de oorlog aan Duitsland. Achtereenvolgens veroverde Duitsland door middel van de Blitzkrieg:

· Maart 1940: Noorwegen en Denemarken.

· Mei/juni 1940: Nederland, België en Frankrijk.

Slag om Engeland

In Engeland werd Chamberlain tot aftreden gedwongen en Churchill volgde hem op. Deze beloofde de Engelsen ; 'Bloed, zweet en tranen’. Maar ook de uiteindelijke overwinning. In juni 1940 besloot Hitler tot de slag om Engeland. Maar de Engelse luchtmacht (RAF) sloeg de aanvallen van de Duitse Luftwaffe af. Engeland gebruikte daarvoor een nieuwe uitvinding: radar. Het lukte Hitler niet Engeland op de knieën te krijgen.

europa 1942

Operatie Barbarossa.

Hitler richtte zich toen op het oostfront. Hij wilde het in zijn ogen minderwaardige Slavische ras onderwerpen. Operatie Barbarossa, de aanval op de Sovjet-Unie begon op 22 juni 1941. Hitler dacht voor de winter Rusland op de knieën te krijgen. Maar dat mislukte. Honderdduizend Duitse soldaten kwamen om in de vrieskou. De Russen deden de krijgskansen keren.

hitler

Pearl Harbor

In de vroege ochtend van 7 december 1941 viel Japan de Amerikaanse vloot aan in Pearl Harbour. In reactie verklaarde de VS aan Japan de oorlog. De Amerikaanse isolationistische politiek was voorbij. Duitsland verklaarde de oorlog aan de VS. Daarmee was de oorlog een echte wereldoorlog geworden. De as-mogendheden Duitsland, Italië en Japan tegen Engeland, de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten, de geallieerden, ook wel de Grote Alliantie genoemd.Door de deelname van de VS werd de militaire kracht van de geallieerden zeer versterkt. De resultaten waren op het slagveld terug te zien.

Vanaf 1942 leden Duitsland en Japan hun eerste grote nederlagen:

· Generaal Rommel verloor in de zomer van 1942 de slag van El Alamein in Egypte.

· Bij de slag in de Midway versloeg de Amerikaanse marine de Japanse.

· De slag bij Stalingrad leidde begin 1943 tot een nederlaag van het 6e Duitse leger onder von Paulus.

D-day (dicision day)

Op 6 juni 1944 werd het Tweede Front geopend in Normandië door de westelijke geallieerden . De grootste militaire operatie uit de geschiedenis. De Russen trokken vanuit het oosten naar Berlijn op. Uiteindelijk werden de Duitsers gedwongen tot overgave en op 8 mei 1945 capituleerden ze.

Atoomwapens

atoombom

Japan was niet van plan zich over te geven. De Amerikaanse president Truman besloot, ter voorkoming van nog veel Amerikaanse slachtoffers, tot het inzetten van de atoombom. Een massavernietigingswapen. Op 6 augustus 1945 werd de eerste atoombom gebruikt op Hiroshima en nog gaf Japan zich niet over. Daarom werd op 9 augustus 1945 ook een atoombom afgeworpen op Nagasaki. De keizer besloot zich dan toch over te geven. Op 15 augustus 1945 capituleerde Japan en de Tweede Wereldoorlog was voorbij.

Het proces van Neurenberg

De geallieerden vonden dat de oorlogsmisdadigers van de Tweede Wereldoorlog gestraft moesten worden. In de Duitse stad Neurenberg vond een strafproces plaats tegen de belangrijkste nazi’s. Twaalf van hen kregen de doodstraf door ophanging, zeven jarenlange gevangenisstraf en drie werden vrijgesproken. In Tokio werd ook tegen de Japanse oorlogsleiders een proces gevoerd. Ook daar werden een aantal leiders gestraft bij ophanging. Keizer Hirohito werd echter niet gestraft (tot ongenoegen van velen), maar verloor zijn ‘goddelijke status’.

10.2.2 Wat betekende de oorlog voor Nederland?

De Nederlandse neutraliteit werd op 10 mei 1940 door de Duitsers geschonden. Omdat Nederland lang neutraal was geweest werd er weinig aan defensie besteed en dus niet goed voorbereid op een oorlog. Toch hield het Nederlandse leger langer stand dan gedacht. De Duitsers namen toen hun toevlucht tot het bombarderen van Rotterdam waardoor 900 Rotterdammers omkwamen. Door deze terreurdaad kon de Nederlandse opperbevelhebber Winkelman niets anders doen dan zich overgeven op 15 mei 1940. De Koninklijke familie en het kabinet vluchtte naar Engeland.

Leven in bezettingstijd

Het Duitse leger controleerde het bestuur en was in eerste instantie mild. Nederlanders waren toch een broedervolk? Seyss Inquart werd rijkscommissaris van het bezette Nederlandse gebied. Deze had de opdracht om het gewone leven zo goed mogelijk door te laten gaan. Toch zou de aanpassing (Accommodatie) aan het nationaalsocialisme steeds verder gaan. In 1941 werden alle politieke partijen verboden, met uitzondering van de Nationaal Socialistische Beweging (NSB). Onder leiding van Anton Mussert al opgericht in 1931 Nederlanders ondertekenden de Ariërverklaring, waarmee ze aangaven van Arische afkomst te zijn. Wie niet tekende kreeg ontslag. Er was geen massaal verzet tegen de Duitse bezetting.

De Nederlandse economie

De inval had, behalve in Rotterdam weinig schade berokkend. De Duitsers gaven veel orders aan het Nederlandse bedrijfsleven en dat zorgde voor een groei waardoor de werkloosheid afnam. Ook werden veel arbeidskrachten geworven om in Duitsland te gaan werken. Meestal ging men onvrijwillig in Duitsland werken. Naarmate de oorlog vorderde ging het met de economie steeds slechter. Veel producten waren gerantsoeneerd door de schaarste.

Het laatste oorlogsjaar

De snelle opmars na D-day en de bevrijding van Antwerpen leidde tot geruchten dat Nederland snel zou worden bevrijd. Op 5 september 1944 dachten veel Nederlanders dat ze bevrijd zouden worden. Men had te vroeg gejuicht en de dag zou de geschiedenis ingaan als Dolle Dinsdag. Het zuiden van Nederland werd echter wel bevrijd en de koningin kwam terug naar Nederland.

Slag om Arnhem

De slag in Arnhem werd de grootste geallieerde mislukking. De Duitsers sloegen de geallieerde aanval af en grepen hard in.

Voedseltransporten werden beperkt en in het Noorden van Nederland ontstond hongersnood. De daaropvolgende Hongerwinter eiste ongeveer 20.000 mensen het leven. Mensen aten zelfs bloembollen en suikerbieten. Vanaf eind maart 1945 startten de Geallieerden een nieuwe offensief en werden Noord- en Oost -Nederland bevrijd. Op 5 mei 1945 tekenden de Duitsers in Wageningen de capitulatie.

Slot

In het begin van de Tweede Wereldoorlogoorlog wonnen Japan en Duitsland veel gebied. Vanaf 1942 keerden echter de krijgskansen. Miloenen soldaten en burgers kwamen om. Velen daarvan als gevolg van massavernietigingswapens. Nederland werd 5 jaar door de Duitsers bezet. Opvallend was dat de meeste Nederlanders zich aanpasten aan de nieuwe situatie.

10.3 De Holocaust

De nazi’s hadden als een van hun doeleinden de uitroeiing van het Joodse volk. Het begon met de Neurenburger Wetten waardoor de joden buiten de wet werden geplaatst. Op de Wansee conferentie werd tot de ‘definitieve oplossing’ besloten. Het systematisch uitroeien van het joodse volk. Zes miljoen mensen zouden worden vermoord.

Waar gaat het over?

De massale vernietiging van de joden wordt ook wel de Holocaust genoemd. Hoe heeft het ooit zover kunnen komen?

10.3.1 Hoe verliep de Holocaust?

Hitler legde de schuld voor alle problemen van Duitsland bij de joden. Zij waren in zijn ogen een minderwaardig ras en moesten worden aangepakt. We noemen deze Jodenhaat, Antisemitisme. Antisemitisme was een ‘normaal’ verschijnsel in Duitsland en andere landen in Europa. Hitler maakte misbuik van de evolutieleer. Het Arische ras, waartoe de Duitsers behoorden, stond boven elk ander ras. Ze waren ‘Übermenschen’, hadden blond haar, hadden blauwe ogen, een lang postuur en een hoog voorhoofd. De joden vormden het laagste ras. Ze werden als ‘Untermenschen’ gezien en moesten worden uitgeroeid.

Discriminatie

Na het aan de macht komen van Hitler in 1933 werden de joden op alle mogelijke manieren gediscrimineerd. Maar men ging nog een stap verder. Met de Neurenburger Wetten werden de joden hun burgerrechten ontnomen en werden huwelijken tussen joden en niet-joden verboden.De moord op een Duitse diplomaat in Parijs leidde tot een door Goebbels georkestreerde gewelduitbarsting, in de nacht van 9 op 10 november 1938 in Duitsland, die de geschiedenis inging als de Rijkskristallnacht. Joden werden aangevallen, synagogen, winkels en huizen in brand gestoken. De joodse gemeenschap moest zelfs de schade betalen. Doel van dit alles was de joden aan te zetten tot vertrek uit Duitsland.

Getto’s

Het lukte echter niet om alle joden te laten vertrekken. Nazileider Heydrich ging er toe over joden in speciale wijken, getto’s, op te sluiten. Het was voor joden niet toegestaan deze getto’s te verlaten. In veel steden bouwden de nazi’s tijdens de Tweede Wereldoorlog getto’s, bijvoorbeeld in Amsterdam, Warschau en Praag. Vanaf januari 1941 werden joden verplicht zich te laten registreren en in hun paspoort kwam een grote J te staan. Vanaf mei 1942 werden joden gedwongen een gele davidsster te dragen. Tegelijkertijd met het oprukken van de Duitse strijdkrachten in Oost-Europa trokken zogenaamde Einsatzgroepen mee. Deze bestonden uit SS‘ ers die tot taak hadden, Joden te executeren. Men schat dat zo 1,5 miljoen joden daarbij het leven verloren.

Endlösung

sobibor

Op 20 januari 1942 kwamen belangrijke nazi’s bijeen in Wansee te Berlijn. Onder leiding van Heydrich sprak men over maatregelen die zouden leiden tot de systematische uitroeiing van het joodse volk. Men noemde dat de ‘definitieve oplossing’, de Endlösung.

auschwitch

Men werd het eens over de fabrieksmatige uitroeiing van het joodse volk met behulp van gasovens. Dat zou men doen met Zyklon B. De dodenkampen waren Auschwitz, Chelmno, Belzec, Sobibor en Treblinka. Al deze plaatsen lagen in Polen.De organisatie van deze massamoord werd opgelegd aan Adolf Eichmann. Men ging uit van 11 miljoen Europese Joden die zouden moeten worden vernietigd. Zo’n volkerenmoord wordt ook wel genocide genoemd.

10.3.2 Hoe was het leven in een concentratiekamp?

Stipt op elke dinsdagochtend vertrok er van kamp Westerbork in Nederland, een trein met joden richting de concentratie- en vernietigingskampen. Hen werd verteld dat ze in het oosten te werk zouden worden gesteld. Door de barre reisomstandigheden stierven er al velen onderweg.

‘Arbeit mach Frei’

Bij aankomst op de bestemming vond er al meteen een selectie plaats. Ouderen, gehandicapten en moeders met kinderen werden direct vergast. Mannen en vrouwen die gezond waren moesten dwangarbeid verrichten. Rond Auschwith waren bedrijven opgericht die gebruik maakten van deze slavenarbeiders. Door de mensonterende omstandigheden hield men het vaak maar een paar maanden vol om daarna ook vergast te worden. Vandaar de spreuk ‘Arbeit macht frei’. Door te werken werd men een vrij mens. Men kon het echter niet meer na vertellen.

Onderduiken

Veel mensen geloofden niet dat Hitler de joden echt uit zou roeien. Desondanks besloten tienduizenden joden onder te duiken. In Nederland zo’ n 25.000. Een bekend voorbeeld uit Nederland was de familie van Anne Frank. Maar ook zij werden verraden en kwamen uiteindelijk om. Anne was nog maar pas 15 jaar. Door haar dagboek kennen we haar van zeer nabij. Alleen haar vader overleefde de verschrikking.

aanmeldingsbewijsJoden In totaal werden vanuit Westerbork 107.000 joden gedeporteerd. Slechts 5450 kwamen levend terug. Dat was in vergelijking met andere landen relatief veel. De redenen daarvoor waren:

· Nederland had een goed administratiesysteem.

· De meeste Nederlanders lieten de jacht op de joden over zich heen komen. Alleen in februari 1941 werd er verzet geboden door de Februaristaking. Na hardhandig ingrijpen van de Duitsers was er van massaal protest geen sprake meer.

De bevrijding van de concentratiekampen

De Duitsers hadden de nederlaag in de oorlog zien aankomen en begonnen een groot aantal concentratiekampen te evacueren. Tijdens deze dodenmarsen stierven naar schatting 100.000 mensen. De oorlog was dan in mei 1945 in Europa voorbij, de verschrikkingen van de Holocaust ,zou de overlevenden van de concentratiekampen, voor altijd bijblijven.

Slot

Hitler was er van overtuigd dat het Duitse volk superieur was en de joden, omdat ze als minderwaardig werden gezien, moesten worden uitgeroeid. Eerst door middel van Einsatzgruppen, die achter de frontlinie elke jood om brachten, later op een fabrieksmatige manier, door vergassing in gaskamers. Dat werd besloten op de Wanseeconferentie in 1942. Miljoenen joden werden op een beestachtige wijze omgebracht.

 

memo hfst 8 afb 8
memo hfst 8 afb 9
memo hfst 8 afb 10
memo hfst 8 afb 11
memo hfst 8 afb 12

getto Warschau

Epiloog

Hitler was de man die Duitsland klaarstoomde voor een nieuwe wereldoorlog. Maar hoe was het mogelijk dat de nazi’s overgingen tot genocide op het Joodse volk?Was de Holocaust wel zo uniek?

Onder historici ontstond een Hitorikerstreit. Enst Nolte vergeleek de Holocaust met de verschrikkingen van de Goelag-archipel onder Stalin. Maar anderen historici vonden toch dat de Holocaust met niets vergeleken kon worden.

De film ‘der Untergang’, handelend over de laatste dagen van Hitler in Berlijn liet Hitler zien als een mens van vlees en bloed. Veel mensen hadden daar moeite mee. Hij was toch in de eerste plaats de personificatie van alles wat slecht was?

Zie voor Inleiding Moderne Tijd II: Periodekatern MeMo VWO Inleiding Moderne Tijd II