We hebben 209 gasten online

SV Vwo Tweede Fase Hoofdstuk 8 5e dr Walburg pers educatief

Gepost in Tweede Fase 5e druk Walburg pers educatief

Hoofdstuk 8 Duitsland 1870-nu

1 Het Duitse Keizerrijk

De grote macht van de keizer

Pas in 1871 kwam de Duitse eenheid tot stand na de overwinning op Frankrijk in 1871. De koning van Pruisen Wilhelm II werd Keizer van Duitsland.

staatsinrichting 1871 1918 

Gelaagdheid van de bevolking

  • Adel, Hoge officieren en hoge ambtenaren; deze drie groepen beheersten de openbare mening. De adel (Junkers) had aanzien en waren grootgrondbezitters, Officieren genoten prestige,vaak ook van adel.
  • Grote fabrikanten en bankiers; De 'geldadel' had minder aanzien dan de officieren en de gewone adel.
  • Werknemers in de dienstensector, lagere ambtenaren, kleine ondernemers, chefs van afdelingen van grote ondernemingen: deze groep genoot niet veel aanzien.
  • Boeren, arbeiders in de landbouw en de industrie, lagere ambtenaren. Deze groepen stonden onderaan in de samenleving.

Politiek stromingen

  • De conservatieven en nationaal liberalen: aanhang onder de hogere lagen van de bevolking;
  • Het Centrum: aanhang vooral onder de katholieke bevolking, tot 1912 grootste partij in de Rijksdag;
  • De Socialisten: vooral aanhang onder industrie-arbeiders; vielen in 1917 uiteen in socialisten en communisten.

2 Zwakke plekken van de Republiek van Weimar

Na de val van het keizerrijk in 1918 ontstond er een strijd tussen de socialistische Sozialdemocratische Partei Deutschlands (SPD) die een parlementaire democratie wilde en de Communistische Partei Deutschlands die via revolutionaire weg (Sovjets) hun doel wilde bereiken. De SPD wist te winnen en de communisten kwamen in Berlijn in opstand. De regering wist met behulp van het leger de opstand neer te slaan.

In januari 1919 werd een nieuw parlement gekozen. Wegens de onrust in Berlijn kwam men bijeen in Weimar. Vandaar de naam Republiek van Weimar.

staatsinrichting 1919 1933

De Republiek van Weimar heeft veel tegenstanders

De Republiek van Weimar werd wel een 'papieren' democratie genoemd. Daarmee aangevend dat de praktijk een ander was.

  • De KPD: bleef de parlementaire democratie vijandig gezind;
  • De Duitse nationalisten en conservatieven: verlangden naar het herstel van de autoritaire staat zoals het keizerrijk; Geloofden in de mythe van de dolkstootlegende(Het Duitse leger zou niet zijn verslagen door de vijand maar door het optreden van socialisten en communisten in november 1918). Hadden een afkeer en angst voor het communisme.
  • De teruggekeerde miljoenen soldaten vonden na terugkeer geen werk. Zij gaven de parlementaire democratie en zijn vertegenwoordigers daar de schuld van en sloten zich aan bij de conservatieve groepen, de communisten of begonnen een nieuwe partij de fascistische NSDAP.

Regeringen met een parlementaire meerderheid moeilijk te vormen

Men streeft altijd naar een regering die kan rekenen op een meerderheid in het parlement. De coalitie van Weimar bestond uit de SPD, Deutsche Democratische Partei (DDP), de partij van de vooruitstrevende liberalen) en de Centrumpartij (partij van de katholieken). Bij latere verkiezingen verloor de DDP veel zetels, zodat de Republiek van Weimar nog maar steunde op de SPD en de Centrumpartij die elkaar onderling wantrouwden.

3 De economische crisis van 1929

Doordat de VS aan Duitsland kort lopende leningen verstrekte (1923 Dawesleningen) overwon het de economische moeilijkheden en ontstond er economische groei. Door het ineenstorten van de aandelenbeurs van Wall Street.

Crisis van het wereldkapitalisme

In oktober 1929 daalden plotseling de aandelenkoersen zeer sterk. Het gevolg was een wereldwijde economische crisis. Door de nauwe economische banden van Europa met Amerika werd Europa ook getroffen. Pas in 1933 kwam de pas gekozen President F.D. Roosevelt met zijn New Deal ter bevordering van de economische groei.

De crisis is gunstig voor de nazi's

De kortlopende leningen die de VS in 1923 aan Duitsland had verstrekt werden nu teruggevraagd met als gevolg dat veel bedrijven failliet gingen en massale werkloosheid ontstond. De coalitieregering viel in 1930 uiteen en toen men er niet in slaagde een meerderheid voor een nieuwe regering te vinden besloot Centrumleider Brüning als Rijkskanselier zijn toevlucht te nemen tot artikel 48 van de grondwet.

In artikel 48 was bepaald dat het kabinet bij een noodtoestand kon regeren met noodverordeningen, getekend door de Rijkspresident. De macht lag nu in handen van de Rijkspresident en de Rijkskanselier samen. Van deze twee was de Rijkspresident uiteindelijk het machtigste, want hij kon een ondertekening weigeren.

De partijen slaagden er in die jaren niet in de economische problemen op te lossen. Daardoor zochten veel teleurgestelden hun toevlucht tot de communisten en de steeds meer aan aanhang winnende Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP).

4 De ideologie van het fascisme

Het fascisme is - evenals het communisme -  een totalitaire ideologie

partijdag neurenburg

 

Kenmerken van het Fascisme

  • Het fascisme is negatief. Men is bijna overal tegen: anti-liberaal, anti -democratisch, anti-liberaal, anti-kapitalisme, anti-clerikaal enz.
  • Het belang van de eigen groep wordt vooropgesteld;
  • Het fascisme is ultra-nationalistisch;
  • Het fascisme wil een corporatieve staat: samenwerking in beroepsgroepen die weer samenwerken met de overheid;
  • De mensen zijn niet gelijk, 'hogeren' moeten het volk leiden;
  • Aan het hoofd staat één Leider;
  • De fascistische partij beheerst alle uitingen van de cultuur in de staat: alle cultuuruitingen moesten de staat dienen.
  • Het verstand is als basis voor het handelen minder geschikt dan het gevoel: handarbeid boeven hoofdarbeid.
  • Vrouwen moeten veel kinderen voortbrengen en voor hun gezin zorgen.

Aanvullende kenmerken van het Duits fascisme

  • De rassenleer: de nationaal-socialisten gingen uit van ongelijkheid van de rassen in de wereld. Te verdelen in 3 soorten rassen: a) een hoogwaardig ras waartoe het Arische ras behoorde, b) minderwaardige rassen: waartoe men de Slaven in Oost-Europa rekende en de gekleurde rassen in de wereld, c) verderfelijke rassen: Daartoe werden de Joden en de zigeuners gerekend.
  • 'Lebensraum' in Oost-Europa: het veroveren van leefruimte voor het Germaanse ras. Daarvoor had Hitler Oost-Europa en Rusland op het oog.

5 Nationaal-socialisten maken zich meester van de macht

De conservatieven willen de macht met hulp van Hitler

franz von papen


Rijkskanselier Brüning werd vervangen door de conservatief Von Papen (Deutsch -Nationale Volkspartij). Deze liet nieuwe verkiezingen houden (juli 1932). De NSDAP behaalde 37 % van de zetels in de Rijksdag en werd daarmee de grootste partij in de Rijksdag. Hitler eiste het Rijkskanselierschap op. Von Papen en President Von Hindenburg besloten opnieuw verkiezingen uit te schrijven. Maar deze verkiezingen veranderden weinig aan de situatie. Von Papen haalde Von Hindenburg over om Hitler toch maar als Rijkskanselier te benoemen. Zo ontstond het kabinet Hitler.

Rijksdaggebouw in brand: communistische partij wordt uitgeschakeld

rijksdagbrand

Hitler ontbond de Rijksdag en schreef opnieuw verkiezingen uit. 
Hij probeerde zijn aanhang met allerlei maatregelen te vergroten:

  • Door middel van Terreur uit te oefenen: de SA (Sturm Abteilung), de bruinhemden sloegen bijeenkomsten van de communisten uit elkaar;
  • De brand in het Rijksdaggebouw zou zijn aangestoken door de KPD en een begin zijn van een communistische staatsgreep;
  • Het aannemen van een noodverordening die een einde maakte aan alle burgerrechten en gaf de politie bevoegdheden tot willekeurige arrestaties.

De Machtigingswet: de Rijksdag schakelt zichzelf en de grondwet uit

Omdat Hilter niet afhankelijk wilde zijn van de DNVP besloot hij zich te laten machtigen alleen verder te regeren. Zowel de Rijksdag als de grondwet moest buiten werking worden gesteld.

De Twee belangrijkste artikelen van de Machtigingswet waren:

  • Wetten kunnen behalve op de in de grondwet beschreven wijze ook door de regering worden uitgevaardigd.
  • Door de regering uitgevaardigde wetten kunnen van de grondwet afwijken.

Voor de wet was een tweederde meerderheid nodig. Die kreeg Hitler door de volgende maatregelen;

  • De communisten waren door hem gearresteerd of niet in staat hun stem uit te brengen;
  • De Centrumpartij gaf hij garanties voor de vrijheid van de Kerk en de Rechtspraak. Werd wel toegezegd maar niet schriftelijk vastgelegd.
  • de SPD was zo wie zo tegen, maar ook een aantal van hen was gearresteerd of in Dachau 'ondergebracht'.

Zodoende kon de Machtigingswet met twee derde van de aanwezige Rijksdagleden worden aangenomen.

De nazi 's schakelden andere bronnen van verzet uit

  • De Vakbonden: Deze werden in mei 1933 opgeheven en vervangen door één nationaal-socialistische organisatie, het Deutsche Arbeitsfront (DAF);
  • De overige politieke partijen werden ontbonden. Er mocht nog maar en partij bestaan de NSDAP;
  • Een deel van de SA. in de zogenaamde 'Nacht van de Lange Messen', werden overal in Duitsland hoge SA mannen door de SS gearresteerd en dezelfde nacht nog omgebracht. Als reden werd aan Hindenburg gegeven dat ze een staatsgreep voorbereid hadden;
  • Hitler liet ook enige conservatieve leiders ombrengen;
  • Het leger moest voortaan de eed op Hitler afleggen;
  • Met de Kerken volgde Hitler de tactiek van de zachte lijn; hij probeerde hen tot bondgenoten te maken.

Het kwam Hitler buitengewoon goed uit dat de Rijkspresident Von Hindenburg overleed. Hitler nam zijn bevoegdheden over en werd 'Führer' (leider) van Duitsland. De nationaal-socialisten hadden nu alle macht in handen en noemden Duitsland het Derde Rijk ( het eerste was in de Middeleeuwen, met het tweede bedoelden zij het Duitsland van Bismarck en Wilhelm II).

6 Nazificatie van de samenleving

Met nazificatie wordt het organiseren van de samenleving volgens de leer van de nazi's bedoeld.

Bedrijfsleven en landbouw ingeschakeld ter voorbereiding van oorlog

De industriëlen mochten winst blijven maken, maar moesten zich bij de leiding van de NSDAP neerleggen. De Staat werd de voornaamste opdrachtgever van de industrie, vooral de oorlogsindustrie.

De boeren stonden hoog aangeschreven omdat op het platteland het 'Germaanse ras' het zuiverst bewaard is gebleven. Zij werden gezien als de kolonisators van de nieuw verworven gebieden. Ook de landbouw werd in dienst van de voorbereiding op een oorlog gesteld.

Vrouwen als moeder verheerlijkt en in het werk gediscrimineerd

Het krijgen van veel kinderen werd aangemoedigd, maar tegelijkertijd werden vrouwen in het werk gediscrimineerd. Alle getrouwde vrouwen bij de overheid werden ontslagen. Maar in de oorlog namen veel vrouwen nodig, ter vervanging van mannen die aan het front moesten vechten.

Jeugd wordt genazificeerd op school en in organisaties

De school had als extra taak leerlingen op nationaal-socialistische manier op te voeden. Het onderwijzend personeel werd 'gezuiverd'. Jongens moesten lid worden van de Hilterjugend (HJ) en meisjes  van de Bund Deutscher Mädel (BDM). Na de Hitlerjugend kwam men in de Rijksarbeidsdienst.

Kunst en publiciteit komen in de greep van de nazi's

Al in 1933 werd het ministerie van propaganda opgericht onder leiding van Joseph Goebbels. Deze maakte gebruik van film en radio om de massa te beïnvloeden. Goebbels stelde ook een Rijkscultuurkamer  in, waarvan iedereen die actief was op het gebied van publiciteit of kunst  lid moest worden. Velen vluchtten naar het buitenland.

7 De tereur van de nazi's

De nazi's wilden met hun terreur twee doelstellingen bereiken:

  • Gevaarlijke tegenstanders direct uitschakelen;
  • Weifelaars en toekomstige tegenstanders schrik aanjagen.

SS machtigste terreur-organisatie

SS is de afkorting van Schutz-Staffel. De SS werd in 1925 opgericht ter bescherming van de leiders van de NSDAP en in het bijzonder Hitler. In het begin was de SS een onderdeel van de SA maar na de 'Nacht van de Lange Messen' kwam de SS rechtstreeks onder Hitler te staan. De taken van de SS werden steeds meer uitgebreid en kwamen onder de leiding van Heinrich Himmler te staan. De SS zou tijdens het Derde Rijk talloze misdaden begaan. Wie tot de SS wilde toetreden, moest tot het Arische Ras behoren.

De SS bouwde in de laatste jaren van de oorlog een eigen troepenmacht op: de Waffen SS. Deze werden als elite troepen beschouwd en kregen de modernste wapens. Ongeveer 850.000 man namen er dienst in, waaronder 25.000 Nederlanders.

De concentratiekampen

 Een van de eerste concentratiekampen was Dachau, waar de gearresteerde leden van de communistische partij en de SPD werden opgesloten in 1933. Nadat de SA in 1934 van haar macht was beroofd, kwamen de concentratiekampen onder beheer van de SS. Het stelsel van concentratiekampen werd steeds verder uitgebreid en na de Wannsee-conferentie (hier besloot men tot de 'uiteindelijke oplossing va het Jodenvraagstuk' werden zelfs vernietigingskampen opgericht.

8 De rassenpolitiek

De joden wordt vanaf 1933 het leven steeds moeilijker gemaakt

In Duitsland werden door de nationaal-socialisten de leefomstandigheden van de Joden steeds meer ingeperkt. 170.000 van de ongeveer 500.000 Duitse Joden wisten Duitsland te ontvluchten. De volgende stappen ondernam men tegen de Joden:

  • april 1933: boycot Joodse winkels; joodse ambtenaren werden ontslagen;
  • 1935: afkondiging van de Neurenberger wetten; Joden mochten niet met Duitsers trouwen; Joden werd het Duits staatsburgerschap ontnomen;
  • 1938: alle openbare voorzieningen werden voor Joden verboden verklaard;
  • Joden die zich verzetten werden naar concentratiekampen overgebracht;
  • Veel Joden werden slachtoffer straatterreur. Toppunt was de Reichskristallnacht in november 1938. (Toen een Duitse diplomaat in Parijs werd vermoord door een jonge Jood ontketenden de nazi's in Duitsland actie tegen alle Joden).

In de oorlog begint de 'Endlösung'

concentratiekampen

Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog (1 september 1939 bij de inval in Polen)richtte de rassenpolitiek zich ook in die gebieden tegen de Joden. Wat voor oplossing de nazi's bedoelden bleek toen bij de inval in Rusland tegelijk met het leger zogenaamde Einsatzgroepen van de SS in de veroverde Russische gebieden honderdduizenden gewone joodse burgers  executeren. Omdat men het voor de uitvoerders 'onmenselijk' vond (beruchte rede van Himmler) besloot men een andere methode te gaan toepassen. Op de Wannsee conferentie op 20 januari 1942 besloot men tot het oprichten van vernietigingskampen die vooral in Polen werden opgericht.

Er kwamen verschillende soorten kampen die gericht waren op de vernietiging van mensen:

 

19 treinen naar sobibor

  • Kampen die tot doel hadden zo veel mogelijk Joden en zigeuners te vermoorden door hun de gaskamers in te sturen; de bekendste zijn Majdanek. Treblinka en Sobibor (hier kwamen 33.000 Nederlandse Joden om).
  • Kampen die zowel vernietigingskamp als werkkamp waren; het beruchtste kamp is Auschwitz-Birkenau waar ruim twee miljoen Joden werden vermoord.
  • Kampen die tot doel hadden gevangenen te laten werken tot ze er dood bij neervielen; de beruchtste zijn Mauthausen (Oostenrijk) en Natzweiler (Frankrijk).
  • Kampen waar krijgsgevangenen werden ondergebracht; ruim zes miljoen Russische krijgsgevangenen kwamen in deze kampen om het leven.

In totaal schat men dat er zes miljoen Joden zijn omgebracht. Daarnaast werden ook zigeuners en politieke gevangenen met honderdduizenden vermoord.

9 Verzet in Duitsland

Van de tegenstanders van het nazi's verdwenen er enkele tienduizenden in de concentratiekampen. lang niet alle Duitsers konden zich verenigen met de maatregelen tegen de Joodse burgers, met de boekverbrandingen en wat hun kinderen op school moesten leren.

Verzet was in Duitsland moeilijker dan in de bezette gebieden

  • Overal in Duitsland hielden gewone leden van de NSDAP en leden van de SS en SA de bevolking in de gaten;
  • Een zeer groot deel van de bevolking stond achter Hitler;
  • In de oorlog zagen de meeste Duitsers verzet tegen Hitler als landverraad.

Veelsoortig verzet van kleine groepen

Kleine verzetsgroepen ontstonden vooral onder socialisten en communisten. Ook in liberale, conservatieve en kerkelijke kringen kwam verzet op gang. Een voorbeeld van een verzetsgroep onder studenten was Die Weisse Rose. Veel verzetsgroepen werden echter opgespoord, verraden en terechtgesteld.

Houding van de Kerken is verdeeld

het gruwelijke geheim

De kerken deden er alles aan om hun machtspositie te behouden. ze stonden niet volledig afwijzend tegenover het nationaal-socialisme. Dat kwam o.a. ook door het anti -communisme, de centrale rol van het gezin in de samenleving en de rol van de vrouw als moeder.

Hitler sloot in juli 1933 met het Vaticaan een Concordaat (een verdrag) waarbij hij de vrije uitoefening van de katholieke godsdienst beloofde. Pas in 1937 veroordeelde de Paus de nationaal-socialistische leer. Slechts zelden verhieven ze hun stem tegen de terreur van de nazi's.

Er waren ook uitzonderingen zoals de katholieke bisschop Munster Graaf von Galen. Hij nam in het openbaar stelling tegen het doden door de nazi's van geesteszieken.

De evangelisch-lutherse kerk viel in twee delen uiteen: de Duitse christenen die overtuigd nationaal-socialistisch waren en de Belijdende Kerk die weigerde het nationaal-socialisme te dienen.

Verzet vanuit het leger

Aanslag op Hitler door een aantal officieren

2e wo 1942 1944

De meeste hoge officieren waren conservatieven, geen nazi's. sommigen van hen hadden al eerder plannen gemaakt om Hitler ten val te brengen. In 1944 beraamde een aantal officieren, waaronder de populaire maarschalk Rommel, het plan Hitler te doden. Op 20 juli 1944 plaatse graaf Von Stauffenberg, een bom in Hitlers hoofdkwartier. Hitler ontsprong door stom toeval de dans. Maar zijn wraak was bloedig, 5000 'verraders' werden opgehangen.

Een andere vorm van verzet was desertie. Veel Duitse soldaten moesten dat met de dood bekopen.

10 Na de oorlog Duitsland tijdelijk in twee staten gesplitst

neurenburger proces

De verdachtenbank tijdens het oorlogstribunaal in Neurenberg

Duitslag verloor in mei 1945 de oorlog. Het duizendjarig Rijk had gelukkig maar iets meer dan 12 jaar geduurd. Duitsland werd door de geallieerden in vier delen verdeeld en verloor grondgebied aan Polen (Westversiebung). De hoogste nazi-leiders werden voor het tribunaal in Neurenberg gebracht en berecht. In 1949 werd Duitsland verdeeld in twee staten: de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) hier vielen de door de westelijke geallieerden gebieden onder + West Berlijn; de Duitse Democratische republiek (DDR) bestond uit de Russische bezettingszone,

Oprichting van de BRD en DDR

De BRD kwam in 1949 tot stand. In de grondwet stond:

  • De BRD is een federatie, die bestaat uit een aantal deelstaten;
  • De deelstaten hebben een eigen parlement en regering; Het hoogste orgaan van de BRD is de Bondsdag (parlement);
  • De bondsregering bestaat uit de Bondskanselier en de bondsministers. De bondsregering hield zich bezig met buitenlandse politiek en defensie. De Bondskanselier had grote macht en kon door de Bondsdag worden afgezet.
  • Staatshoofd is de Bondpresident. Deze heeft beperkte bevoegdheden.

De DDR werd een communistische één partijenstaat.

Hoewel de naam aangeeft dat er meerdere partijen zouden zijn werd de DDR een éénpartijstaat. De SED (communistische partij) was de enige partij. Om te voorkomen dat men zou 'stemmen met de voeten', werd in Berlijn de 'Muur ' gebouwd. De eerste leider was Walter Ulbricht. Hij werd in 1971 opgevolgd door Erich Honecker. Economisch werd er een geleide planeconomie ingevoerd en voor voedsel, huisvesting en openbaar vervoer betaalde men maar de helft van de werkelijke kosten. maar luxegoederen waren veel te duur of niet te krijgen. Velen waren ontevreden maar van een georganiseerde oppositie was geen sprake. Dat had ook zijn oorzaak in het feit dat de Staatssicherheitsdienst (Stasi) overal mensen had zitten (1 op de 3 Oost-Duitsers was lid van de Stasi).

Het Wirstschaftswunder in de BRD

adenauer

Konrad Adenhauer werd de eerste Bondskanselier van de BRD. Zijn bijnaam was  'Der Alte'. Adenhauer werkte 
nauw samen met Ludwig Erhard, de architect van het Duitse Wirtschaftswunder (economisch wonder). In tien jaar tijd veranderde de BRD van een verwoest land in één van de sterkste industrie- en handelsnaties van de wereld. Het Wirtschafts wunder bevorderde de politieke stabiliteit en de opbouw van de democratie.

De BRD erkent wel de westgrens maar niet de DDR

De BRD erkende niet de deling van Duitsland en de gebiedsafstand aan Polen. Daar kwam met de komst van Willy Brandt als Bondskanselier in 1969 verandering in. Hij voerde een 'Oostpolitiek' waarin hij de staus quo, die was ontstaan in 1945 erkende. Hij sloot met Polen en de Sovjet Unie verdragen waarbij hij de Oder-Neisse grens erkende als de oostgrens van Duitsland. Maar de DDR werd ook door hem niet officieel erkend.

De DDR verdwijnt en Duitsland wordt weer één staat

duitsland 1990

In 1985 was Gorbatsjov begonnen met de hervormingen in Rusland. De leiders in de DDR wilden zijn voorbeeld niet volgen. Bij de viering van het 40 jarig bestaan van de DDR in 1989 gaf Gorbatsjov aan dat de DDR niet meer op hulp van Moskou kon rekenen. In Oost-Berlijn, Leipzig en Dresden werden grote demonstraties gehouden en Honecker trad op 18 oktober 1989 af. Op 9 november ging de Berlijnse Muur open en op 3 december trad de hele communistische partijleiding af. Op 8 maart 1990 werden er in de DDR voor het eerst democratische verkiezingen gehouden. De eerste opdracht van de nieuwe regering was het opheffen van de DDR en aansluiting te zoeken bij de BDR.

De West-Duitse Bondskanselier Helmut Kohl wist te bereiken dat Gorbatsjov akkoord ging met de volgende zaken:

  • De nieuwe Duitse staat mocht lid worden van de Navo en de Amerikaanse troepen mochten blijven waar ze waren.
  • De Russische troepen zouden uit de DDR worden teruggeroepen.
  • De sovjet Unie zou in ruil 5 miljard mark ontvangen voor de huisvesting van de Russische militairen.

Op 3 oktober 1990 werd de DDR officieel opgeheven, daarmee was na 45 jaar een einde gekomen aan de deling van Duitsland.

Duitsland was nu wel  een eenheid maar economisch en op andere gebieden waren er grote verschillen. Veel bedrijven in Oost-Duitsland konden in een centraal geleide economie wel bestaan maar niet in een markteconomie. Veel mensen werden werkloos en er werd voor honderden miljarden geïnvesteerd. Langzaam verandert Oost-Duitsland in een economisch welvarend gebied.

Zie verder Hoofdstuk 9 SV Vwo Tweede Fase Hoofdstuk 9 5e dr