We hebben 73 gasten online

SV Vwo Tweede Fase Hoofdstuk 9 5e dr Walburg pers educatief

Gepost in Tweede Fase 5e druk Walburg pers educatief

Hoofdstuk 9 De Tweede Wereldoorlog (1939-1945): oorzaken, verloop, gevolgen

1 De oorzaken van de Tweede Wereldoorlog

Daar bestaan verschillende opvattingen over. Over de directe oorzaak is er geen discussie. Op1 september 1939 viel Duitsland Polen binnen en Engeland en Frankrijk verklaarden daarop Duitsland de oorlog.

Kaart van Europa in 1937

europa 1937

Hitler vooral, maar Frankrijk, Engeland en Rusland deels ook?

Omdat Hitler zocht naar 'leefruimte' in Oost Europa was een oorlog onvermijdelijk en Hitler bereidde zich daar ook op voor, maar Frankrijk, Engeland en de Sovjet Unie hebben ook schuld aan het uitbreken van de oorlog:

  • Door aan bepaalde eisen van Hitler toe te geven (alle Duitstalige in één rijk) dachten Engeland en Frankrijk de vrede te bewaren.
  • Stalin maakte door het verdrag met Hitler voor Duitsland de weg vrij om Polen aan te vallen.

Frankrijk en Engeland vooral?

Volgens onderzoekers moet de schuld van de oorlog echter ook worden gezocht bij Frankrijk en Engeland omdat:

  • In het Verdrag van Versailles werden aan Duitsland allerlei beperkingen opgelegd en Hitler probeerde terug te winnen wat Duitsland verloren had.
  • Frankrijk en Engeland lieten Hitler zijn gang gaan en Hitler ging ervan uit dat ze dat ook zouden doen als hij Polen zou aanvechten.
  • Frankrijk en Engeland waren bang voor het rode gevaar(communisme) en zolang Hitler richting Oosten trok voelde men zich veilig.

Hitler en zijn NSDAP de oorzaak?

Op de voorgaande visie werd door anderen gereageerd. Zij namen het op voor Engeland en Frankrijk en wezen op:

  • Engeland en Frankrijk hadden terecht een schuldgevoel over het Verdrag van Versailles. Daarom lieten ze toe dat Hitler de onrechtvaardigheden van het verdrag wilde herstellen.
  • Op de conferentie van München gaven ze toe aan Hitlers eisen, omdat zij het terecht vonden dat het zelfbeschikkingsrecht ook voor Duitsers moest gelden.
  • Hard optreden tegen Hitler zou ongetwijfeld tot oorlog hebben geleid. de herinneringen aan de eerste Wereldoorlog waren nog zeer levendig.
  • Het wantrouwen tegen Rusland van Engeland en Frankrijk was zeker gerechtvaardigd, gezien de dictatuur van Stalin.

In de ogen dus van deze onderzoekers moet de schuld dus gezocht worden bij Hitler en zijn politieke ideeën.

2 De Tweede Wereldoorlog vergeleken met de eerste

Men gaat niet meer enthousiast de oorlog in

In tegenstelling tot het begin van de Eerste Wereldoorlog heerste er bij het begin van de Tweede Wereldoorlog een gedrukte en angstige sfeer. De volwassenen herinnerden zich de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog nog goed. En de technologische ontwikkeling had niet stilgestaan.

Meer een wereldoorlog

In de Eerste Wereldoorlog werd bijna alleen in Europa en het Midden Oosten gevochten. In de Tweede Wereldoorlog was er in feite een dubbele oorlog gaande. In Azië was er al vanaf 1931 oorlog tussen China en Japan, nadat Japan Mantsjoerije was binnengevallen. De Japanners bezetten in 1940 ook de Franse koloniën in Azië. Na de aanval van Japan op Pearl Harbor verklaarde de VS de oorlog aan Japan.

Een groter deel van Europa wordt bezet

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwam het grootste deel van Europa onder Duits bestuur te staan.

europa 1942

Bezettingspolitiek in West Europa gericht op denazificatie bevolking

Dat kwam omdat men de volken van West-Europa vanuit de rassenleer beschouwde als mogelijke bondgenoten. Daarom probeerden de Duitsers de West-Europeanen te winnen met dezelfde middelen die ze in 1933 in Duitsland hadden toegepast: propaganda en uitschakeling van mogelijke tegenstanders. De economie in de bezette landen moest in dienst staan van de Duitse 'oorlogsinspanning'.

De eerste jaren van de bezetting was er van verzet weinig sprake. Dat veranderde toen de krijgskansen keerden en de Duitsers allerlei dwangmaatregelen zoals de Arbeitseinsatz (gedwongen tewerkstelling in Duitsland) gingen opleggen. Regelmatig trad de bezetter zeer hard op en werden mensen gedeporteerd en zelfs gedood.

Bezettingspolitiek in Oost-Europa zeer wreed.

Dat was al zo vanaf het begin van de Duitse bezetting. In Oost-Europa moest namelijk de leefruimte worden gezocht voor Duitsland en de Oost-Europeanen zag men als een lager en dienstbaar ras.

Bewegingsoorlog in plaats van loopgravenoorlog

Hoewel men ook in de Eerste Wereldoorlog dacht snel te kunnen oprukken verzande deze oorlog in een loopgravenoorlog (Sitzkrieg). In de Tweede Wereldoorlog echter slaagden de Duitsers er in door hun tactiek, de Blitzkrieg een snelle gemechaniseerde oorlog over een breed front, in Europa onder de voet te lopen.  Engeland en Frankrijk liepen daarin ver achter. Zie de gevolgen ervan aangegeven in het kaartje van Europa in 1942 hierboven.

Meer soldaten komen om

De Eerste Wereldoorlog kostte aan acht miljoen soldaten en een half miljoen burgers het leven. In de Tweede Wereldoorlog kwamen naar schatting twintig miljoen soldaten en ongeveer evenveel burgers om het leven. Dat kwam vooral omdat:

  • Er tijdens deze oorlog meer landen en veel meer soldaten bij de strijd betrokken waren.
  • Duitse, Russische en Japanse soldaten mochten zich niet overgeven en moesten vechten tot het uiterste.

Rusland en Duitsland schenden oorlogsrecht ten aanzien van krijgsgevangenen op grote schaal

Na de Eerste Wereldoorlog werden er regels opgesteld voor de behandeling van krijgsgevangenen. Deze werden gerespecteerd ten aanzien van de West-Europese en Amerikaanse krijgsgevangenen. Maar in kampen met Poolse en Russische krijgsgevangenen  kwam daar weinig of niets van terecht. Er kwamen niet minder dan 3,5 miljoen Russische krijgsgevangenen om. Aan Russische zijde hield men zich er ook niet aan. Duizenden Poolse krijgsgevangenen officieren werden door de Russen in het woud van Katyn (bij Smolensk) omgebracht. Ook de Duitse krijgsgevangenen werden veelvuldig omgebracht. De laatste Duitse gevangen  kwam pas in 1955 naar Duitsland terug.

De oorlogvoering verandert opnieuw door uitvindingen

  • Nieuw waren de vliegdekschepen. Zij speelden een grote rol bij de strijd in de Grote Oceaan.
  • Verbetering van wapens uit de Eerste Wereldoorlog. Tanks vliegtuigen en gemotoriseerde voertuigen waren verbeterd. De legers werden veel mobieler waardoor er grote troepenverplaatsingen over grote afstanden plaatsvonden.
  • Uitvinding van nieuwe wapens. Zoals sonar en radar. Dieptebommen konden onderzeeboten onschadelijk maken.
  • De V'1's en V'2's. De Duitsers experimenteerden met straalvliegtuigen en raketten. Daar ontbrak vaak de nauwkeurigheid en het geluid ervan deed veel mensen angstig wegduiken.
  • De atoombom. De Duitsers deden er wel onderzoek naar maar hadden nog geen atoombom. De VS slaagden er in wel een atoombom te maken die ook zou worden gebruikt tegen Japan (Hiroshima en Nagasaki), waardoor Japan zou capituleren.
  • De strijd werd meer op afstand gevoerd en was dus minder persoonlijk. Het werd steeds meer een zaak van technici.
  • Er werden geen strijdgassen gebruikt.

De Tweede wereldoorlog is veel meer een 'totale oorlog'

  • Omdat miljoenen mannen in militaire dienst waren, moesten vrouwen hen vervangen in fabrieken en andere bedrijven;
  • Ten gevolge van de bewegingsoorlog werden in die landen veel grotere gebieden door de strijd getroffen;
  • Uit veel gebieden in Oost-Europa werd de bevolking op hardhandige wijze verdreven.

Ook het aantal omgekomen burgers was enorm gestegen. Dat kwam door de 'nieuwe' manieren waarop de oorlog werd gevoerd:

  • Door de bewegingsoorlog kwamen grote gebieden van het aangevallen land in het frontgebied te liggen.
  • Massale bombardementen op steden doodden honderdduizenden mensen
  • De ethische politiek van de nazi's kostte aan miljoenen Joden, Russen en Polen het leven.
  • In verschillende landen werden vergeldingsacties door de nazi's uitgevoerd: Putten (Nederland). Oradour (Frankrijk) en Lidici (Tsjechië), maar ook op de Balkan onderging de bevolking van veel meer dorpen dat lot.
  • Talloze Duitsers verloren het leven toen ze door de Russen uit het Oosten verdreven worden.
  • In Azië kostte de oorlog van Japan tegen China aan miljoenen burgers het leven.

Ook waren de verwoestingen veel omvangrijker:

  • De verwoestingen op een niet eerder vertoonde schaal als gevolg van een bewegingsoorlog, de vernietigender wapens en de bombardementen;
  • De aan het Oostfront toegepaste tactiek van de 'verschroeide aarde'. Eerst door de Russen toegepast, nadien door de Duitsers.

Weer veel aandacht voor propaganda en cultuur

  • Een uitgebreide illegale pers ontstond. Dit kwam vooral omdat de Duitsers een groot deel van Europa hadden bezet (zie het kaartje).
  • De film werd veel belangrijker. Vanaf de jaren '30  kwamen er films met geluid.
  • Strooibiljetten werden grootschaliger gebruikt. Ze riepen de vijandelijke bevolking op de strijd te staken en zich te verzetten tegen de eigen regering.
  • De radio werd het belangrijkste propagandamiddel. Hitler en Goebbels hielden vaak toespraken voor de radio. Men maakte speciale programma's voor de bevolking in de vijandelijke en bezette gebieden.
  • Het effect van de propaganda was niet groot. De afkeer van de vijand werd in Engeland en de VS vooral veroorzaakt door de vijand zelf. Hoewel de VS isolationistisch was veranderde dat door de Japanse aanval op Pearl Harbor. In Engeland groeide de afkeer van Nazi-Duitsland vooral na München. De Duitsers manipuleerden echter de media tot in de kleinste details.

3 Nederland onder Duitse bezetting

De Duitse inval

Op 10 mei 1940 viel Duitsland zonder voorafgaande oorlogsverklaring Nederland binnen. De aanval was onderdeel van een groot aanvalsplan voor West-Europa. Alleen de verovering van Engeland (Battle of Brittain) mislukte.

Hoewel het Nederlandse leger groter was dan het Duitse leger was het slecht bewapend en niet goed voorbereid. Na een bombardement op Rotterdam dreigden de Duitsers ook andere steden te bombarderen. Het Nederlandse opperbevel kon niet anders dan capituleren. Bijna 4500 Nederlandse soldaten en burgers hadden het leven verloren. De Nederlandse regering was al eerder uitgeweken naar Engeland. Van daaruit bestuurde men de rest van het Koninkrijk.

Einde neutraliteit van Nederland

Tot 1940 voerde  Nederland een neutraliteitspolitiek. Door de aanval van de Duitsers kwam daar definitief een einde aan. Nederland had ook eeuwen lang uit economische motieven de neutraliteitspolitiek toegepast. Tijdens de Eerste Wereldoorlog erkende de oorlogsvoerende landen de Nederlandse neutraliteit. Zo is het begrijpelijk dat Nederland deze politiek tot in de jaren ’30 voorzette. Door de Duitse inval was daar nu definitief een einde aan gekomen.

Het Duitse bestuur tijdens de bezetting

De hoogste gezagsdrager in Nederland werd de Oostenrijkse nationaal-socialist Seyss-Inquart. Hij droeg de titel Rijkscommissaris. Het was de bedoeling dat Nederland nauw met het nieuwe Duitse Rijk zou worden verbonden. Het Nederlandse volk behoorde volgens de Duitse nationaal-socialisten ook tot het Germaanse ras.

Seys-Inquart stond aan het hoofd van 1500 Duitse bestuursambtenaren. Daarnaast was er Duitse politie en Duitse militairen ter verdediging van de Nederlandse kust. Deze konden ook worden ingezet bij ordehandhaving.

De Duitse bezetters hadden bij hun bestuur vooral twee doeleinden:

  • -  Nederland inschakelen bij de Duitse oorlogvoering

  • -   De Nederlandse bevolking winnen voor het nationaal-socialisme (Dit veranderen in een nationaal-socialistische samenleving wordt Nazificatie genoemd).

Aanpassing aan de bezetter

Bezetter maakt op grote schaal propaganda

Seys-Inquart hoopte dat de Nederlandse bevolking vrijwillig tot het nationaal-socialisme zou overgaan. De nazificatie werd geleidelijk ingevoerd. De meeste Nederlanders waren bereid zich aan te passen. Ze hoopten zo het leven van vóór de oorlog grotendeels voort te kunnen zetten. Op grote schaal werd propaganda gemaakt Daarbij werd gebruikt gemaakt van Affiches, kranten, radio-uitzendingen en voorprogramma’s in bioscopen. De Nederlandse pers werd direct onder controle geplaatst. De Nederlanders merkten daar op het eerste gezicht weinig van. Maar dat zou niet lang duren.

De Nederlandse Unie krijgt grote aanhang

Deze werd in juni 1940 opgericht. De leiders wilden met de Duitsers samenwerken. Ze legden wel de nadruk op het Nederlandse karakter van de beweging. de ontevredenheid die al voor de oorlog bestond (twijfel aan de waarde van de parlementaire democratie) over de Nederlandse politiek speelde hierbij ook een rol. Een groot aantal Nederlanders werd lid ook als verzet tegen de NSB.

Samenwerken met de bezetter

De aanhang van de NSB (Nederlandse Fascistische partij) steeg. Massaal waren uitingen van trouw aan het Huis van Oranje, vooral als leden jarig waren. Op de technische Hogeschool in delft en de universiteit van Leiden werden stakingen georganiseerd, omdat Joodse hoogleraren waren ontslagen. Veel Nederlanders bleken wel bereid zich aan te passen. daarnaast waren er baantjesjagers. En zo'n 25.000 Nederlanders namen dienst in het Duitse leger om aan het Oostfront te strijden.

De bezetter gaat harder optreden

Vanaf begin 1941 traden de Duitsers hard op om het nationaal-socialisme door te voeren. Dat kwam vooral door twee oorzaken:

1) De nationaal-socialistische propaganda sloeg niet aan bij de Nederlandse bevolking. Bleek  onder andere door de staking in Amsterdam op 25 februari 1941.

2) Nederland moest een grotere bijdrage leveren aan de oorlogvoering.

Oprichting van Nazi-organisaties

Vrijwillige nazificatie lukte namelijk niet. De NSB werd de enig toegestane partij(onder leiding van Anton Mussert) en de omroeporganisaties werden vervangen door één Rijksradio. Vakverenigingen gingen op in het Nationaal Arbeidsfront en kunstenaars moesten lid worden van de nationaal-socialistische Kulturkamer.

Gedwongen in Duitsland werken en aan Duitsland producten leveren

Het aantal vrijwilligers was gering dus besloot de bezetter Nederlanders eind februari 1941 te dwingen (Arbeitseinsatz), ook moest Nederland landbouw- en industrieproducten aan Duitsland te leveren. Bepaalde producten begonnen daardoor in Nederland schaars te worden. Toen de bezetter besloot om de Nederlandse krijgsgevangenen weer op te roepen braken als protest in 1943 de April/mei-stakingen uit. Deze werd hardhandig onderdrukt door stakers standrechtelijk te executeren.

Vervolging van de Joden

Meer isolatie en daarna deportatie van de Joden. Joden werden verplicht op hun persoonsbewijs een J te laten zetten en vanaf mei 1942 dienden ze een gele ster te dragen. Vervolgens werden de Joden naar Westerbork gebracht waarvandaan de deportatie begon naar de vernietigingskampen Auschwitz en Sobibor in Polen. Meer dan 100.000 van de ongeveer 140.000 zouden er omkomen.

Invloed van de bezetting neemt toe

Bijna dagelijks confrontatie met oorlog en bezetting 

Er ontstond schaarste aan levensmiddelen en goederen, doordat de productie voor het Duitse leger voorrang kreeg. Er werd een distributiesysteem ingevoerd en alles ging op de bon. Er ontstond ruilhandel en zwarte handel.

Sommige beroepsgroepen meer bij de bezetting betrokken dan andere

Dat waren de fabrikanten, ambtenaren en politieagenten. Velen moesten zich afvragen of ze de bezetter diensten moesten verlenen. En velen deden dat ook.

Toenemend verzet;

Door het harde Duitse optreden nam het verzet toe en doken in de loop van de oorlog zo'n 300.000 mensen onder.

Actief verzet

Tot het georganiseerde verzet behoorde slechts een kleine minderheid. Algemeen wordt aangenomen dat in 1944 25.000 mensen in het verzet actief waren. Vormen van actief verzet: Koerierswerk, drukken van illegale kranten, vervaardiging van valse persoonsbewijzen, het plegen van sabotage en hulp bieden aan onderduikers. Op actief verzet stond de doodstraf.

Passief verzet

Er waren talloze mensen die 'passief verzet' pleegden. Door passief verzet kon men naar een concentratiekamp worden gestuurd. Passief verzet hield in dat daar waar mogelijk men de verordeningen van de Duitsers niet navolgde of saboteerde.

De laatste oorlogsmaanden: september 1944-mei 1945

Na de geslaagde invasie in Normandië (6 juni 1944) en de opmars van de Russen in Oost - Europa stond de militaire overwinning van de Geallieerden vast. Nadat in september het zuiden van Nederland was bereikt riep de regering in Londen op tot een spoorwegstaking. Door een jammerlijke mislukking van operatie Market Garden ( via een snelle beweging proberen door te stoten naar Berlijn) bekend onder de naam 'een brug te ver' kon het noorden van Nederland nog niet worden bevrijd. Dat zou pas na een hongerwinter in mei 1945 plaatsvinden.

Zuiden van Nederland bevrijd, maar nog wel frontgebied.

Nederland ten zuiden van de grote rivieren werd in het najaar van 1944 grotendeels bevrijd door Britse en Canadese troepen. De geallieerden bepaalden wat er gebeurde. In de frontgebieden werden veel vernielingen aangericht en velen verbleven in kelders en werden geëvacueerd en dakloos.

Steeds meer verzet en terreur in de rest van Nederland.

De Duitsers traden hard op en hielden razzia' s om aan arbeidskrachten te komen. 45.000 mensen gingen in het verzet, waarvan 20.000  pas in het laatste jaar van de oorlog. Na een aanslag op een Duitse officier werd de gehele mannelijke bevolking van Putten naar strafkampen gedeporteerd. Het grootste deel van hen kwam om.

Hongerwinter in het westen van Nederland.

Veel voorzieningen waren verdwenen. Gas, elektriciteit, openbaar vervoer was er soms of helemaal niet. In de grote steden ontstond hongersnood. Dit tegelijk met een strenge winter leidde tot de dood van ongeveer 15.000 Nederlanders.

Het einde van de oorlog

In het voorjaar van 1945 wisten de Geallieerden de Duitse tegenstand in Nederland te breken. Op 5 mei 1945 gaven de Duitse troepen in ons land zich over. Enkele dagen later capituleerde het hele Duitse leger. Bij de bevrijding van Nederland sneuvelden 6.700 Britse, 4.000 Canadese, 1.135 Amerikaanse en 630 Poolse soldaten. Het aantal Duitse gesneuvelden wordt geschat op 15.000.

4 Gevolgen van de oorlog

Veertig miljoen slachtoffers en hun nabestaanden

40 miljoen mensen zijn door de Tweede Wereldoorlog omgekomen. Daaronder ongeveer 250.000 Nederlanders (waarvan meer dan 100.000 Joden). Ook voor veel overlevenden waren de gevolgen groot en konden soms generaties lang doorwerken. Voor de overlevende familieleden waren de gevolgen groot. Het missen van familieleden en de psychische gevolgen.

Berechting van oorlogsmisdadigers

Neurenberg:eerste internationale Oorlogstribunaal

In Duitsland (Neurenberg) en in Japan (Tokio) werden de verantwoordelijke oorlogsmisdadigers voor het gerecht gebracht. En na veroordeling in meerderheid terechtgesteld.

De berechting van collaborateurs

Dat bleek een moeilijke opgave. Aan de ene kant omdat het een ingewikkelde zaak was anderzijds omdat het aantal betrokkenen groot was. Ook in Nederland werden mensen die gecollaboreerd hadden via bijzondere rechtspraak ter verantwoording geroepen. Het was soms moeilijk om de juiste straf te bepalen. 100.000 personen werden gevangen gehouden (soms ten onrechte). Na vijf jaar waren de meeste gevallen afgehandeld niet altijd tot volle tevredenheid.

Kort na de oorlog: enorme verwoestingen en grote armoede

De Tweede Wereldoorlog had in Europa  zeer veel verwoest en veel moest worden opgebouwd. Infrastructuur zoals  spoorwegen, havens en ook de industrie moesten worden heropgebouwd. De VS zou met de Marshallhulp Europa tegemoet komen. Oost Europa echter mocht door een bevel van Stalin de Marshallhulp niet accepteren.

Grenzen verschuiven, landen verdwijnen

Polen zou door de zogenaamde ' Westverschiebung' opschuiven naar het Westen. Duitsland en Oostenrijk werden door de bezettingsmachten verdeeld.

Europa in 1970

europa 1970

                    

Machtsveranderingen veranderen sterk       

Tijdens de oorlog groeiden de VS en de SU uit tot supermogendheden, waar geen andere staat tegenop kon. Voor de voormalige grootmachten Frankrijk en Engeland bleek geen rol meer te zijn weggelegd.

De 'Koude Oorlog' ontstaat en een bewapeningswedloop begint

Na de Tweede Wereldoorlog kwam het kapitalistische blok onder leiding van de VS tegenover het communistische blok te staan onder leiding van de Sovjet Unie. Tussen beide blokken ontstond een 'Koude Oorlog', die gepaard ging met een bewapeningswedloop.

De dekolonisatie komt dichterbij

Sinds de Eerste Wereldoorlog waren de nationalistische bewegingen in de koloniën sterk gegroeid. Hoewel de koloniale mogendheden ook van mening waren dat er ooit een einde moest komen aan het koloniale tijdperk verschilden ze met de nationalisten van mening over het tijdstip waarop. Door de Tweede Wereldoorlog kregen de nationalistische bewegingen nieuwe mogelijkheden. Daarbij kwam dat zowel de VS als de SU anti - kolonialistisch waren. Spoedig werden landen onafhankelijk zoals India en Pakistan in 1948 en Indonesië in 1949.

Einde van de oorlog wordt begin van het atoomtijdperk

atoombom

Het einde van de oorlog betekende het begin van het atoomtijdperk. in 1945 was alleen de VS in staat om een atoombom te vervaardigen. Nu zijn 50 miljoen veel meer landen daartoe in staat. De dreiging van een atoomramp of een atoomoorlog was een belangrijk gevolg van de Tweede Wereldoorlog. De vreedzame toepassing van kernenergie werd na de Tweede Wereldoorlog toegepast.

50 miljoen

Meer aandacht voor vredes- en verdedigingsorganisaties (NAVO)

Na de Tweede Wereldoorlog werden de Verenigde Naties opgericht met als doel bevordering van de wereldvrede. In 1945 ondertekenden staten het Handvest van de Verenigde Naties. Taak was oorlog te voorkomen en te helpen bij de bestrijding van armoede, ziekten, honger en onrecht in de wereld.

Daarnaast sloten de westerse landen een militair bondgenootschap de NAVO in 1948. In 1955 sloot de Sovjet Unie en haar satellietstaten een militair bondgenootschap: het Warschaupact, in reactie op de opneming van de BRD in de NAVO.

 Zie verder hoofdstuk 10: SV Vwo Tweede Fase Hoofdstuk 10 5e dr