We hebben 215 gasten online

SV Tweede Fase Havo Hoofdstuk 12 5e dr Walburg pers educatief

Gepost in Tweede Fase 5e druk Walburg pers educatief

Hoofdstuk 12 Van 'Tsaar tot Tsaar' een geschiedenis van Rusland

1 Tsaristisch Rusland

Het tegenmwoordige Rusland is ontstaan uit het vorstendom Moskou. Omstreeks 1550 breidde vorst Iwan III het vorstendom uit tot driemaal de omvang. Hij zag zichzelf als de opvolger van de Oost-Romeinse keizers. Daarom liet hij zich tsaar noemen, afkomstig van het Romeinse woor ceasar. Tsaar Iwan de III staat in de geschiedenis bekend als Iwan de Grote. In de loop van de tijd breidden de tsaren het Russische rijk naar alle kanten uit.

De tsaren vestigen in Rusland een autocratie

Evenals de West-Europese absolute koningen verklaarden de tsaren dat zij hun macht van God hadden gekregen en dat ze dus aan niemand verantwoording schuldig waren. Verzet tegen hun macht onderdrukten de tsaren nog harder dan de absolute vorsten in West-Europa. Daarbij maakten ze gebruik  van een geheime politie, de Ochrana , naast het leger en de politie. Verdachte personen werden naar Siberië verbannen. De tsaar regelde samen met de adel het bestuur. De adel had alle hoge bestuursfuncties in handen.

Diepe kloof tussen bovenlaag en de rest van de bevolking

Op het gebied van de gelaagdheid van de bevolking waren er rond 1900 grote verschillen met West-Europa.

  1. Het aantal burgers was veel kleiner

  2. Ook het aantal industrie-arbeiders was er veel kleiner. Industrie ontwikkelde zich pas laat in de 19e eeuw.

  3. De adel was eigenaar van bijna de helft van de landbouwgrond.

  4. Als gevolg van het voorgaande bestond het overgrote deel van de bevolking uit arme boeren.

  Er ontstond een steeds diepere kloof tussen de bovenlaag en de rest van de bevolking. Terwijl de bovenlaag deel uitmaakte van de Europese cultuur, was de rest van de bevolking georiënteerd op hun eigen Russische omgeving.

De Russisch-orthodoxe Kerk is nauw met de staat verbonden

In de praktijk was de Russisch-orthodoxe Kerk zelfstandig. Er was een nauwe samenwerking tussen Kerk en staat. In ruil voor bescherming door de  tsaar moesten de geestelijken het volk aansporen tot trouw aan de tsaar. In de tweede helft van de achttiende eeuw versterkte de tsaar zijn greep op de Kerk door bijna al haar grondbezit in beslag te nemen. Omdat de geestelijken nu geen inkomsten meer hadden, werden zij voortaan door de staat betaald.

2) De ondergang van het tsarendom

De oprichting van politieke partijen

Vanaf eind 19e eeuw ontstonden in het geheim politieke partijen die de tsaar wilden afzetten of zijn macht beperken.

In 1898 werd een marxistische partij opgericht. Deze kleine partij viel al snel in twee groepen uiteen:

  • Mensjewieken die een grotere partij wilden opbouwen en wilden samenwerken met anderen om de situatie gelijdelijk te verbeteren.

  • Bolsjewieken die met een kleine goed geleide partij de macht wilden veroveren door een revolutie.

In 1901 werd de partij van de socialisten-revolutionairen opgericht. Zij richtten zich vooral op de boeren en kregen veel aanhang.

In 1905 richtten liberale burgers een partij op. Ze noemden zich kadetten ( Russische afkorting van constitutioneel-democraten) Hun ideaal was een democratische staat met een grondwet, een parlement en algemeen kiesrecht.

De revolutie van 1905

In 1904-1905 leed Rusland in het Verre Oosten nederlagen in een oorlog met Japan. Dat leidde tot economische problemen en tekorten aan vodsel en allerlei andere producten. De politieke partijen zagen een kans om een eind te maken aan het autoritaire bewind van de tsaar en hun doelstellingen te verwezenlijken.

Een vreedzame demonstratie, geleid door de geestelijke Gapon werd in St. Petersburg in januari 1905 door troepen van d etsaar uit elkaar geschoten. Deze 'Bloedige zondag' werd het begin van maandenlang grootschalig verzet in heel Rusland.

De tsaar zag zijn macht ernistig bedriegd en liet zich overhalen om het oktobermanifest uit te vaardigen. Daarin beloofde hij grote hervormingen waaronder een grondwet, algemeen kiesrecht en een doema (parlement). Daardoor kreeg de tsaar de meeste oppositiepartijen aan zijn zijde. Alleen hij hield zich niet aan de gemaakte afspraken.

De Februarirevolutie van 1917

triple alliantie triple entente

 

In de Eerste Wereldoorlog veroverden Duitsland en Oostenrijk-Hongarije een groot gebied in het westen van Rusland, een belangrijk graanleveranciersgebied. Dat leidde tot voedselproblemen en in de landbouw bestond toch al een tekort aan arbeidskrachten doordat deze als soldaten mee moesten vechten. Er ontstond grote ontevredenheid en begin 1917 leidde dit tot grote protesten in St. Petersburg(Petrograd).


nicolaas IITsaar Nicolaas II had zichzelf in 1915 tot legerbevelhebber benoemd waardoor hij aansprakelijk werd gesteld voor de nederlagen en waardoor hij onvoldoede leiding kon geven aan de regering. De doema besloot de Tsaar te laten vallen en benoemde een Voorlopige Regering. Op aanraden van zijn legerbelehebbers trad Nicolaas II af.

3) De Bolsjewieken grijpen de macht met geweld

De Oktoberrevolutie van 1917

De voorlopige regering van Kerenski wilde geen gebied aan de Centralen afstaan en zette de oorlog dus voort. Het Russische leger wist echter de krijgskansen niet te keren. De bolsjewieken vormden tijdens de Februarirtevoluite een minderheid. Maar zij waren beter georganiseerd, beloofden vrede en brood aan iedereen, de macht in de fabrieken aan de arbeiders, verdeling van het groottgrondbezit onder de boeren (dit was echter in strijd met het marxisme), maar omdat Rusland een agrarische samenlving was wilde men zo de boeren voor zich winnen.

  • leninLenin die in ballingschap in Zwitserland leefde kreeg van de Duitsers toestemming naar Rusland te reizen. In Petrograd en Moskou werden nu machtscentra van de bolsjewieken opgericht. Vanuit die machtscentra maakten de bolsjwisten zich onder leiding van Lenin meester van de macht tijdens de Oktoberrevolutie. Bij vrije verkiezingen die werden gehouden behaalden de bolsjewieken maar 23,5%  van de stemmen. Geen nood, men besloot het parlement te sluiten. Politieke vrijheid werd niet toegestaan. Alle andere politiek partijen werden verboden en hun aanhangers vervolgd door de Tsjeka, de staatsveiligeheidsdienst. Onvrede leidde zelfs tot een opstand onder de matrozen van Kronstadt. Maar die opstand werd neergeslagen.

Een burgeroorlog breekt uit, de bolsjewieken winnen (1918-1921)

kaart burgeroorlogkaart burgeroorlog

In maart 1918 sloten de bolsjewieken de vrede van Brest-Litowsk met de Centralen, waarbij Rusland grote gebieden afstond. Dit tot grote ontsteltenis van de andere leden van de Triple Entente, Engeland en Frankrijk.

Ook onder de Russische bevolking groeide verzet tegen de bolsjewieken. Allerlei groeperingen deden er aan mee. Ze werden de Witten genoemd en namen de strijd op tegen de bolsjewieken die de Roden werden genoemd.

De Witte legers waren ernstig verdeeld zowel op miliatiar als politiek gebied. Daar profiteerde het Rode Leger van de bolsjewieken van, die onder de leiding van Trotzki overwinning na overwinning behaalde. In 1921 was de burgeroorlog voorbij en heersten de bolsjewieken in het land van de tsaren. Maar Finland, Polen en de Baltische landen werden zelfstandige staten.

4) De communistsiche partij probeert het marxistisch-leninisme in praktijk te brengen.

De bolsjewieken gaven aan Rusland een nieuwe naam de Sovjet-Unie en noemden zichzelf de communistische partij van de Sovjet-Unie. Deze baseerde zich op het marxisme-leninisme.

Maatregelen op economisch en politiek gebied

Om het marxistisme-leninisme in praktijk te brengen nam men op economisch gebied de volgende maatregelen:

  • Fabrieken, banken en winkels werden onteigend en overgnomen door de staat

  • De boeren moesten het grootste deel van hun voedselvoorraden aan de staat afstaan

Natuurlijk leidde dit al snel tot grote problemen, want de Sovjet-Unie produceerde veel te weinig. De Partij was nu genoodzaakt om de maatregelen op te schorten en kwam met een zogenaamd Nieuw Economisch Plan, de NEP. Hierbij mochten de boeren meer producten vrij verkopen en kleine bedrijven en winkels werden teruggegeven. Door deze maatregelen werd in 1927 pas het productiepeil van 1913 bereikt. Tegelijk met de invoering van de NEP werd oppositie tegen de partijleiding verboden. Men noemde dat ' democratisch centralisme'.

 Maatregelen op andere gebieden

  • Nationalisme wordt bestreden, internationalisme was nu de slogan. Maar ieder volk had wel recht op zijn eigen culturele identiteit. Onderwijs in de moedertaal werd bevorderd, maar Russisch als tweede taal verplicht.

  • Godsdiensten worden bestreden. De Russisch orthodoxe Kerk, waar de tsaar aan het hoofd had gestaan, werd op alle mogelijke manieren bestreden. Ook de Joden werden vervolgd. De moslims echter werden welwillend bejegend tot de Stalintijd aanbrak.

  • De jeugd wordt geïndoctrineerd. De jeugd moest Marxistisch-Leninistisch worden opgevoed via het onderwijs. Daarnaast werden twee jeugdorganisaties opgericht: de Pioniers voor kinderen van negen tot veertien jaar en de Komsomol (Communistische jeugdbond) voor jongeren van veertien tot zesentwintig jaar. Lidmaatschap was niet wettelijk verplicht maar de druk was zo sterk dat de overgrote meerderheid van de jongeren lid werd.

5) Onder Stalin: collectivisatie, industrialisatie, nog meer terreur en minder vrijheid

Na Lenin's dood ontstond er een machtsstrijd waarbij Stalin uiteindelijk won doordat hij zijn voornaamste tegenstanders in de loop der tijd om het leven liet brengen. ( Trotzky, Boecharin). Stalin was van mening dat de wereldrevolutie voorlopig niet viel te realiseren en streefde daarom naar de opbouw van  'socialisme in een land'.

Veranderingen doorgevoerd onder het Stalinisme

Vijfjarenplannen regelen economie.

De NEP werd afgeschaft en in plaats daarvan kwamen er vijfjarenplannen. daarin bepaalde de regering wat de landbouw en industrie in de komende vijf jaar moest produceren.

Collectivisatie van de landbouw.

  • Om de Sovjet-Unie te kunnen industriaiseren had Stalin geld nodig en goedkoop voedsel voor de arbeiders. De SU was een agrarische staat dus alleen de boeren konden een en ander leveren. Hij voerde daarom een collectivisatie van de landbouw door. Er kwamen twee soorten landbouwbedrijven: kolchozen en sovchozen. Een Kolchoz was een collectief landbouwbedrijf, samengesteld uit kleine boerenbedrijven. Een sovchoz was een groot landbouwbedrijf, opgezet door de staat.

Verschillen tussen sovchozen en kolchozen:

  • In een kolchoz hing het loon af van de opbrengst en van de functie en de prestaties van elke boer. De boeren van een sovchoz waren in loondienst en hadden een vast inkomen.

  • In een kolchoz mochten de boeren een stukje van ongeveer een halve hectare bezitten. De boeren van een sovchoz hadden geen eigen grond.

De SU wordt een industriële  staat

Door de vijfjarenplannen veranderde de SU in korte tijd van een agrarische naar een Industriële staat waarbij het accent vooral lag op de zware industrie en de landbouw ondergeschikt aan de industrialisatie werd gemaakt. De lichte industrie leverde alleen de hoogst noodzakelijke verbruiksgoederen.

Toename van de terreur

Elk verzet tegen Stalin's plannen werd onderdrukt waarbij geen uitzondering werd gemaakt voor partijfunctionarissen. Ook de boeren die verzet pleegden tegen de collectivisatie van de landbouw werden gedeporteerd of verloren hun leven. In zogenaamde  'schijnprocessen' werden partijfunctionarissen gedwongen te bekennen dat men tegen Stalins plannen was. Hun lot was daarmee bezegeld. Deze zuiveringen vonden zowel in de partij als het leger plaats waarbij honderdduizenden hun leven verloren of werden verbannen naar de kampen in de Goelag archipel.

Kunstenaars kwamen volledig onder het gezag van de staat

De kunstenaars werden gedwongen hun werk in dienst te stellen van de partij en de staat. Dat werd socialistisch realisme genoemd.

Rechten van de vrouw werden worden weer ingeperkt

Stalin trok de maatregelen die de vrouw gelijke rechten gaven weer in. Echtscheiding werd moeilijker en abortus werd verboden. Op papier bleven gelijke rechten bestaan maar in de praktijk bleek dat niet meer het geval. Zo kregen rouwen een dubbele taak: werken en zorgen voor het huishouden. Daarbij werden ze slechter betaald dan mannen en binnen de hoogste partijorganen speelden ze geen enkele rol.

Russisch nationalisme tijdens 'De Grote Vaderlandse Oorlog'

Het Russische leger leed in de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog grote verliezen en in veel niet-Russische gebieden zag men de Duitsers als bevrijders.

Miljoenen mensen uit-niet-Russische gebieden worden gedeporteerd 

Stalin liet uit voorzorg zelfs vijf miljoen mensen deporteren naar Siberië en Centraal Azië b.v de Tsjesjenen.

Russish nationalisme wordt aangemoedigd

In Rusland slaagde Stalin er in de grote meerderheid achter zich te houden. De Russen zagen de oorlog meer als een nationale strijd tegen vreemde indringers dan als verdediging van het communisme. Het Russisch nationalisme werd door Stalin dan ook benadrukt:

  • de oorlog werd  'Grote Vaderlandse Oorlog' genoemd

  • in de propaganda mocht de oud Russische geschiedenis weer een rol spelen

  • de Russisch-Orthodoxe Kerk kreeg meer vrijheid

  • de Internationale werd vervangen  door een nationaal volkslied

  • in het leger werden de oude rangen en onderscheidingstekens hersteld

Uiteiendelijk kwam Rusland als een van de overwinnaars uit de Tweede Wereldoorlog en werd een van de twee grootste mogendheden ter wereld. Daarbij kwam dat Rusland in Oost-Europa veel macht kreeg want in bijna alle landen werden regeringen aangesteld die communistisch waren en volledig afhankelijk van Rusland.

rode leger in oost europalegenda rode leger oost europa

6) Destalinisatie en Stagnatie

Stalin overleed in 1953 en in februari 1956 kwam de partij in vergadering bijeen. Chroesjtsjov beschuldigde Stalin van ernstige fouten en pleitte ervoor het stalinisme te verlaten. In het westen spreekt men dan van destalinisatie.

Maar Chroestjsov had eigenlijk boter op het hoofd. Maar zijn motieven voor de destalinisatie waren:

  • Als Stalin de schuld kreeg ging de partij vrijuit
  • De bevolking werd zo van een grote angst bevrijd. de mensen wantrouwden elkaar tijdens de Stalin-periode.

Nadat Chroesjtsjov in 1964 aan de kant werd geschoven door het Politbureau volgde  Brezjnev hem op tot 1982. Deze zette de vijfjarenplannen voort maar streefde wel naar vergroting van de productie van consumptiegoederen. Hij zette de politiek van Chroejstsjov voort bij de ontginning van grote landbouwbedrijven, sovchozen,  in Siberië en Kazachstan.

Het probleem was echter dat de Russische producten kwalitatief niet goed waren. Daarbij kwam nog dat Rusland er niet in slaagde voldoende voedsel te produceren en ieder jaar graan moest invoeren.

zegeningen communisme

De tijd van Brezjnev werd later de periode van 'stagnatie'genoemd.

7) Einde van het communistisch bewind in Rusland

Glasnost en Perestrojka

In 1985, drie jaar na de dood van Brezjnev werd Gorbatsjov secretaris-generaal. Gorbatsjov liet blijken dat het niet goed ging met Rusland en dat de gorbatsjovachterstand op het Westen steeds groter werd in plaats van kleiner.

Gorbatsjov wilde de slechte situatie verbeteren door in de eerste plaats glasnost (openheid) voor te stellen. De massamedia mochten nu veel kritiek geven op de fouten van partijleden en staatsinstellingen. Glasnost was nodig om tot perestrojka (hervorming) te komen. De belangrijkste hervorming zou de verandering van de planeconomie in een markteconomie moeten zijn.

De planeconomie wordt veranderd in markteconomie

Markteconomie houdt in dat bedrijven producten maken die de klanten willen hebben en dus willen betalen. De leidng van die bedrijven moet dus zelf kunnen beslissen welke producten worden gemaakt en op welke manier. En natuurlijk winst maken, anders gaat men failliet. Overbodige arbeiders kunnen worden ontslagen.

In de planeconomie bepaalde de staat welke producten een bedrijf moest maken en wat de prijs moest zijn. Er werd niet naar winst of verlies gekeken en kon men dus ook niet failliet gaan. Resultaat was slechte producten, vernieuwingen werden niet doorgevoerd maar er was geen werkloosheid.

Moeilijkheden bij overgang naar de markteconomie

  • Staatsbedrijven meosten worden geprivatiseerd en winst gaan maken. Dat lukte natuurlijk zo maar niet.
  • Er trad werkloosheid op en een nog grotere schaarste aan allerlei producten.
  • fluwelen revoluties

 

Oost-Europa onafhankelijk en einde Koude Oorlog in zicht

De glasnost bereikte ook Oost-Europa. In bijna alle Oost-Europese landen demonstreerden de mensen voor vrijheid en dwongen de communistische regeringen tot aftreden in 1989. Gorbatsjov stemde daarmee in.

Ook kwam de Koude Oorlog ten einde doordat zowel de SU als de VS samen afspraken maakten over de vermindering van kernwapens en hun legers in Europa.

De SU valt uiteen

De hervormingspolitiek van Gorbatsjov had grote gevolgen voor de binnenlandse politiek van de Sovjet Unie.

  • In veel republieken van de SU wordt gedemonstreeerd voor zelfstandigheid. Door de glasnost kreeg men de mogelijkheid meer zelfstandigheid te eisen. De Baltische republieken demonstreerden voor zelfstandigheid en kregen die ook uiteindelijk. Daarna volgden Oekraïne, Moldavië, Armenië en Azerbeidjan. Probleem werd in sommige landen dat de minderheden werden verdreven.
  • Communistische conservatieven plegen een staatsgreep. Tijdens Gorbatsjov's vakantie werd hij gevangengezet door de staatsgreepplegers. Er kwam echter zoveel verzet, onder andere door Boris Jeltsin, dat de staatsgreep mislukte.
  • Een groot aantal republieken maakt zich los van de Sovjet Unie. De mislukte staatsgreep leidde er toe dat binnen enkele dagen een hele reeks Sovjet-republieken zich onafhankelijk verklaarden. In al die landen werden de communistische partijen ontbonden en communistische symbolen verwijderd. Leningrad werd weer St. petersburg en Gorbatsjov legde zijn functie neer.
  • De mislukte staatsgreep leidt tot het uiteenvallen van de Sovjet Unie. Jeltsin werd de eerste president van de Russische federatie. Elf republieken sloten zich aaneen in het gemenbest van onafhandelijke staten (GOS).

Rusland onder leiding van Jeltsin en Poetin

jeltsin stuurt gorby wegjeltsin stuurt gorby weg

8 Rusland onder leiding van Jeltsin en Poetin

Jeltsin kan de economische problemen niet oplossen

Door de privatisering daalde de productie sterk en nam de werkloosheid toe. Daarbij kwam dat een aantal mensen de kans schoon zagen om voor een prikkie de beste voormalige staatsbedrijven in eigendom te krijgen. Men spreekt daarom van een oliegarchie (heerschappij van weinigen). Deze werden in korte tijd schatrijk en kregen grote economische en politieke invloed. Ook de bureaucratie bleef bestaan.

Economische herleving onder president Poetin

President  Jeltsin droeg eind 1999 de macht over aan president Poetin. Dze zou 2 termijnen president zijn en in 2009 worden opgevolgd door Medvedev.

Jeltsin besloot de oliegarchen aan te pakken via een machtsstrijd. Het lukt Poetin ruim de helft van de aandelen van Gazprom in handen van de staat te krijgen. Een derde van de Russische staatsinkomsten komt van Gazprom. Gazprom levert alle energie aan Oost-Europa en 25 % van het aardgas in de Europse Unie. Gazprom blijkt zo in staat druk uit te oefenen. Onder leiding van Poettin steeg de industriéle productie met 75% en de reële koopkracht met 50%. Dus steunde de bevolking Poetin.

Van een parlementaire democratie zoals in de rest van Europa is echter in Rusland geen sprake. Ook is de persvrijheid er minder groot. Tegenstanders van Poetin konden rekenen op verzet zoals b.v schaakgrootmeester Kasparov. Alleen partijen die de koers van het Kremlin steunden zijn toegestaan en krijgen toegang tot de pers.

Omdat Poetin al twee termijnen president was geweest kon hij niet herkozen worden. Hij schoof Dmitri Medvedev naar voren, de bestuursvoorzitter van Gazprom. Poetin werd premier. Inmiddels heeft men elkaar weer opgevolgd. Stuivertje wisselen dus.

Zie verder hoofdstuk 13 SV Tweede Fase Havo Hoofdstuk 13 5e dr